Ekstra zyski firm naftowych: jak konflikt podnosi ceny ropy i koszt życia

W pierwszym miesiącu wojny USA z Iranem sto największych firm naftowych i gazowych zarobiło ponad 30 mln dolarów na godzinę w dodatkowych zyskach. To wniosek z analizy przygotowanej dla „Guardiana” przez organizację Global Witness na podstawie danych firmy analitycznej Rystad Energy. Według tych wyliczeń sam marzec przyniósł sektorowi 23 mld dolarów nadwyżkowych zysków, bo średnia cena ropy wzrosła do 100 dolarów za baryłkę.

Konflikt ogranicza podaż, podnosi ryzyko dla dostaw i natychmiast winduje ceny. Ropa i gaz drożeją szybciej, niż zmieniają się realne koszty wydobycia. To otwiera przestrzeń do zysków, które nie wynikają z większej efektywności czy innowacji, ale z samego kryzysu. To tzw. nadzwyczajne zyski spadające na sektor w wyniku wydarzeń zewnętrznych.

Jeśli cena ropy utrzyma się średnio na poziomie 100 dolarów za baryłkę, firmy naftowe i gazowe mogą do końca 2026 r. uzyskać 234 mld dolarów takich dodatkowych dochodów. To pieniądze, które w praktyce pochodzą z kieszeni gospodarstw domowych i firm, płacących więcej za tankowanie, transport, prąd i ogrzewanie. Część rządów próbuje łagodzić skutki kryzysu przez obniżki podatków paliwowych, ale to z kolei oznacza mniejsze wpływy do budżetów i mniej pieniędzy na usługi publiczne.

Wśród państw, które zdecydowały się na takie ruchy, „Guardian” wymienia m.in. Australię, RPA, Włochy, Brazylię i Zambię. Równolegle rośnie presja, by nadzwyczajne zyski koncernów objąć dodatkowymi podatkami. Ministrowie finansów Niemiec, Hiszpanii, Włoch, Portugalii i Austrii zaapelowali do Komisji Europejskiej o jasny sygnał, że ci, którzy korzystają na skutkach wojny, powinni współuczestniczyć w łagodzeniu jej kosztów dla społeczeństw.

Największym beneficjentem kryzysu ma być Saudi Aramco. Według przytoczonej analizy, jeśli ropa utrzyma średnią cenę 100 dolarów, spółka może uzyskać w 2026 r. dodatkowe 25,5 mld dolarów. To tylko nadwyżka związana z wojną, ponad i tak ogromne standardowe dochody firmy. W latach 2016-2023 saudyjski gigant zarabiał średnio 250 mln dolarów dziennie.

Znacząco zyska także Rosja. Trzy rosyjskie spółki, Gazprom, Rosnieft i Łukoil, mogą według tych wyliczeń uzyskać łącznie 23,9 mld dolarów nadzwyczajnych zysków do końca roku. Dodatkowo analiza Centre for Research on Energy and Clean Air pokazuje, że w marcu rosyjskie dochody z eksportu ropy sięgnęły 840 mln dolarów dziennie, czyli były o 50 proc. wyższe niż w lutym. W praktyce oznacza to, że wzrost cen wywołany wojną wokół Iranu zasila również rosyjski budżet w czasie wojny przeciw Ukrainie.

Wśród zachodnich koncernów wysoko na liście są ExxonMobil, Chevron i Shell. ExxonMobil ma według analizy zyskać 11 mld dolarów, Chevron 9,2 mld dolarów, a Shell 6,8 mld dolarów. Wartość tych firm dodatkowo wzrosła na giełdzie. ExxonMobil jest dziś wyceniany o 118 mld dolarów wyżej, Shell o 34 mld dolarów więcej niż przed rozpoczęciem wojny. Prezes Chevronu Mike Wirth sprzedał między styczniem a marcem akcje swojej firmy warte 104 mln dolarów.

Dla firm paliwowych wzrost cen to premia. Dla gospodarstw domowych to wyższe koszty codziennego życia. Droższe stają się dojazdy, transport towarów, produkcja i ogrzewanie. W efekcie rośnie inflacja, a rządy są zmuszone łagodzić jej skutki dopłatami, tarczami albo czasowym cięciem podatków.

W liście z 4 kwietnia unijni ministrowie napisali, że opodatkowanie takich zysków pozwoliłoby „sfinansować tymczasową ulgę, szczególnie dla konsumentów, i ograniczyć wzrost inflacji bez nakładania dodatkowych obciążeń na budżety publiczne”. Rachunek UE za paliwa kopalne wzrósł od początku wojny z Iranem o 22 mld euro.

Fatih Birol, szef Międzynarodowej Agencji Energetycznej, określił w poniedziałek ten kryzys jako największy w historii wstrząs dla światowego rynku energii. Wystarczy zagrożenie dla dostaw z jednego newralgicznego regionu, by konsekwencje były odczuwalne na całym świecie.

Simon Stiell, szef klimatyczny ONZ, mówił w połowie marca: „Uzależnienie od paliw kopalnych odbiera państwom bezpieczeństwo i suwerenność, a w zamian daje podporządkowanie i rosnące koszty”. Dodał też, że odnawialne źródła energii mogą lepiej chronić społeczeństwa przed takimi szokami cenowymi, bo „światło słoneczne nie zależy od wąskich i podatnych na zakłócenia cieśnin żeglugowych” – mówi Simon Stiell, szef klimatyczny ONZ.

Obecny skok zysków nie jest wyjątkiem, lecz kolejną odsłoną znacznie dłuższej historii. „Guardian” przypomina własną analizę z 2022 r., według której sektor ropy i gazu przez ostatnie 50 lat osiągał średnio 1 bln dolarów czystego zysku rocznie. Tamten tekst, oparty na analizie ekonomisty środowiskowego Aviela Verbruggena, mówił o 52 bln dolarów zysków od 1970 do 2020 r. i o średnio 2,8 mld dolarów dziennie.

Verbruggen tłumaczył, że chodzi o tzw. rentę surowcową, czyli zysk uzyskiwany po odjęciu całkowitych kosztów produkcji. „To prawdziwy, czysty zysk” – mówił prof. Aviel Verbruggen z University of Antwerp. Jego zdaniem tak wielkie pieniądze dają sektorowi polityczną siłę pozwalającą opóźniać działania klimatyczne i bronić modelu opartego na paliwach kopalnych.

Do tego dochodzą subsydia. Według danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego, sektor paliw kopalnych korzystał tylko w 2022 r. z jawnych dopłat sięgających 1,3 bln dolarów. Oznacza to, że branża nie tylko zarabia na kryzysach, ale także korzysta z publicznego wsparcia, mimo że spalanie ropy, gazu i węgla napędza kryzys klimatyczny.

Wojna wokół Iranu podbiła ceny i ujawniła kruchość systemu, w którym bezpieczeństwo energetyczne zależy od konfliktów, cieśnin morskich, decyzji karteli i giełdowych nastrojów. Dopóki transport, przemysł i ogrzewanie pozostają przywiązane do ropy i gazu, każdy podobny wstrząs będzie jednocześnie kryzysem dla obywateli i okazją do zarobku dla producentów.