Gdy Manoel Dixon kończył kolację w obozie myśliwskim niedaleko Waswanipi na północy Quebecu, na jego telefonie pojawiła się krótka wiadomość z Facebooka: „Lake Rouge zniknęło”.
Następnego dnia okazało się, że nie była metaforą. Jezioro z piaszczystymi brzegami i populacją pstrągów, o powierzchni około 3 km kw., było całkowicie opróżnione. Na odsłoniętym dnie leżały martwe ryby, nad błotem krążyły kruki i orły.
Woda nie odpłynęła istniejącym ujściem. Przebiła nowy kanał odpływowy i spłynęła niemal 10 km przez ląd do większego jeziora, zostawiając po drodze szeroką wstęgę osadów.
Dla społeczności Waswanipi, zamieszkałej przez rdzennych Kri, zdarzenie było bezprecedensowe. „Byłam zdruzgotana” – mówi w rozmowie z magazynem „New Scientist” Irene Neeposh, szefowa miejscowej społeczności. Zwołała nadzwyczajne spotkanie, ale, jak przyznaje, nie bardzo było wiadomo, kogo zaprosić. „Zadzwońcie do mnie, jeśli was to spotkało. Nikt nie wie, co robić w takiej sytuacji” – apeluje.
Czym jest gwałtowne opróżnienie jeziora
Zjawisko, które doprowadziło do zniknięcia Lake Rouge, ma swoją nazwę: gwałtowne opróżnienie jeziora, tzw. outburst flood. Historycznie termin ten odnosił się niemal wyłącznie do jezior lodowcowych, opróżnianych po pęknięciu lodowej zapory, albo do zbiorników zaporowych po awarii tamy. W przypadku Lake Rouge chodzi jednak o naturalne, niepolodowcowe jezioro.
Jak podkreślają cytowani przez „The Guardian” międzynarodowi specjaliści, nie spotkali się wcześniej z analogicznym przypadkiem. Diana Vieira z Joint Research Centre Komisji Europejskiej określa zdarzenie jako „absolutnie niesamowite”.
Najważniejsze pytanie pozostaje otwarte: czy był to wyłącznie efekt lokalnej geologii i wyjątkowego zbiegu okoliczności, czy też konsekwencja działalności człowieka, która zwiększyła podatność terenu na katastrofę.
Pożary, roztopy i osłabione brzegi
Według rozmówców „The Guardian” kluczowa była naturalna podatność terenu. Lake Rouge leżało wyżej niż sąsiednie zbiorniki, a jego brzegi były miękkie i zawierały słaby punkt strukturalny. Do tego doszły warunki sezonowe: wyjątkowo duża pokrywa śnieżna oraz szybkie tempo wiosennego topnienia. W rezultacie grunt mógł zostać tak silnie nasiąknięty wodą, że stracił wytrzymałość.
Starsi mieszkańcy i naukowcy zwracają jednak uwagę, że tego zdarzenia nie da się zrozumieć bez szerszego kontekstu. W ciągu ostatnich sześciu lat północny Quebec dwukrotnie doświadczył wielkoskalowych pożarów lasów, w tym rekordowego pożaru w 2023 r.
Raport departamentu leśnictwa społeczności Kri wskazuje, że dwa kolejne duże pożary usunęły znaczną część dojrzałej roślinności w zlewni Lake Rouge oraz wzdłuż dopływających do niego cieków. Wypalony był także fragment linii brzegowej w miejscu, gdzie doszło do przerwania.
Na to nakłada się wieloletnia wycinka. Po pożarach do regionu wchodzą firmy prowadzące tzw. wyrąb ratunkowy. Paul Dixon, 68-letni krewny Manoela, opisuje zmiany w hydrologii terenu bez naukowego żargonu: „Kiedy były lasy, sześć czy siedem stóp śniegu topniało przez trzy miesiące. Teraz ta sama ilość znika w miesiąc. To jak włożenie kostki lodu do mikrofalówki”.
Co mówią hydrolodzy i geomorfolodzy
Eksperci podkreślają, że mechanizm nie sprowadza się do prostego równania „mniej drzew, więcej wody”. Younes Alila, hydrolog z University of British Columbia, tłumaczy, że duże ingerencje w teren – pożary, zręby zupełne, intensywna wycinka – podnoszą poziom wód gruntowych. „Każde takie zaburzenie sprawia, że wody gruntowe przesuwają się wyżej” – mówi. Co istotne, efekt ten utrzymuje się dłużej: „Zamiast jednego dnia mamy kilka dni, zamiast tygodnia – kilka tygodni”.
Powtarzające się namaczanie osłabia strukturę gruntu. „Gleba zaczyna pękać, a pierwsze pęknięcia pojawiają się na brzegach jezior i rzek” – wyjaśnia Alila. Dodatkowym czynnikiem są pożary, które mogą sprawiać, że gleba przez kilka lat staje się hydrofobowa i odpycha wodę, zwiększając spływ powierzchniowy. Po wycince teren bywa też mechanicznie rozrywany podczas zabiegów przygotowujących odnowienie lasu, co zmienia zachowanie gleby i systemów korzeniowych. Jeden z takich zabiegów przeprowadzono w części zlewni Lake Rouge.
W regionie pojawiają się sygnały, które dla części badaczy układają się w powtarzalny wzór. Alila wskazuje na miasto Quesnel w zachodniej Kanadzie, gdzie centrum położone nad rzeką Fraser ma stopniowo osuwać się w jej stronę wraz z kolejnymi wiosennymi roztopami. Ok. 100 km dalej, w sierpniu 2024 r., osuwisko na rzece Chilcotin utworzyło naturalną zaporę i spiętrzyło wodę w jezioro długie na 11 km.
Nie wszyscy badacze są skłonni do prostych uogólnień. Luke McGuire, geomorfolog z University of Arizona, przypomina, że pożary często prowadzą do spływów rumoszowych, w których woda miesza się z osadami. „To nie zachowuje się jak czysta woda” – mówi. „Jeden z moich studentów opisał to kiedyś jako coś w rodzaju mlecznego koktajlu”.
Brak dochodzenia i rosnąca niepewność
W przypadku Lake Rouge dodatkowym problemem jest brak oficjalnego dochodzenia. Rząd Quebecu uznał zdarzenie za naturalne i nie prowadził szczegółowych badań. Władze powoływały się przy tym na analizę z 2004 r. zleconą przez departament leśnictwa, według której jeśli w danej zlewni zaburzone jest mniej niż 50 proc. lasu, ryzyko istotnych zmian w ciekach przy wysokich przepływach ma być „pomijalne”.
Dla społeczności Waswanipi to jednak niewystarczające wyjaśnienie. Lokalny starszy i ekspert leśny Allan Saganash mówi wprost, że brzegi Lake Rouge „stopniowo słabły, bo nie było okrywy leśnej”. Biolog Nicolas Mainville z organizacji Snap Quebec, który odwiedził teren po opróżnieniu jeziora, porównuje krajobraz do pól uprawnych. „Czujesz się, jakbyś był na polach kukurydzy. A to był las”.
Paul Dixon przyznaje, że widok pustego jeziora doprowadził go do łez po raz pierwszy od dzieciństwa. Irene Neeposh mówi, że chciałaby ostrzec ludzi, ale nie wie, jaką radę powinna im przekazać. „Muszę się dowiedzieć, czy są inne jeziora, które mogłyby zrobić to samo” – podkreśla.
