Kleszcze wracają po zimie. Sezon zaczyna się już w marcu

Moment rozpoczęcia aktywności kleszczy wynika przede wszystkim z warunków panujących przy powierzchni gleby. Według informacji Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie pasożyty zaczynają żerować zazwyczaj w marcu lub na początku kwietnia, gdy temperatura podłoża osiąga około 5 do 7 stopni Celsjusza.

Oznacza to, że kilka cieplejszych dni po okresie mrozów wystarcza, aby kleszcze ponownie stały się aktywne. Sezon trwa później przez wiele miesięcy i kończy się dopiero wtedy, gdy średnia temperatura powietrza gwałtownie spada, co ma miejsce w październiku lub listopadzie.

Wówczas kleszcze ukrywają się w ściółce leśnej, w glebie oraz pod opadłymi liśćmi, gdzie zimują w stadium nimfy lub dorosłego osobnika. W takich osłoniętych miejscach są w stanie przetrwać ujemne temperatury.

Z tego powodu przekonanie, że mroźna zima automatycznie ogranicza liczbę kleszczy w kolejnym sezonie, rzadko znajduje potwierdzenie w danych. O ich przetrwaniu decyduje przede wszystkim mikroklimat środowiska, w którym zimują, zwłaszcza dostęp do wilgotnej ściółki i osłona przed wysychaniem.

Gdy wiosną pojawiają się sprzyjające warunki termiczne, pasożyty szybko wracają do aktywności i rozpoczynają poszukiwanie żywicieli. Skala problemu dobrze widoczna jest w statystykach epidemiologicznych publikowanych w raporcie „Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce” przygotowanym przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego, z którego wynika, że w 2024 roku odnotowano ponad 800 przypadków kleszczowego zapalenia mózgu, a liczba zgłoszeń boreliozy zbliżyła się do 30 tysięcy.

Największe zagęszczenie kleszczy nie musi wcale występować w głębi lasu. Pasożyty coraz częściej spotykane są również w przestrzeni miejskiej oraz w pobliżu zabudowań. Można je znaleźć w parkach, na ogródkach działkowych, w przydomowych ogrodach, na obrzeżach lasów, wzdłuż ścieżek spacerowych oraz na terenach porośniętych wysoką trawą i pokrytych grubą warstwą opadłych liści.

Takie środowisko sprzyja ich przetrwaniu, ponieważ zapewnia cień ograniczający wysychanie, podwyższoną wilgotność oraz obecność zwierząt, które stanowią dla nich podstawowe źródło pokarmu.

Najwięcej ukąszeń odnotowuje się jednak w miejscach, gdzie spotykają się różne typy roślinności. Dotyczy to przede wszystkim obrzeży lasów, skrajów łąk, granic alejek i zarośli, poboczy ścieżek oraz gęściej porośniętych fragmentów parków.

Kleszcze najlepiej funkcjonują w miejscach zacienionych, gdzie gleba długo zachowuje wilgoć. Z tego powodu kontakt z pasożytem może nastąpić nie tylko podczas wycieczki poza miasto, ale także w trakcie spaceru po parku czy pracy w ogrodzie.

Ukąszenie kleszcza może mieć znacznie poważniejsze konsekwencje niż jedynie miejscowe podrażnienie skóry. W Polsce najczęściej diagnozowanymi chorobami odkleszczowymi są borelioza oraz kleszczowe zapalenie mózgu.

Borelioza jest bakteryjną infekcją wywoływaną przez krętki z rodzaju borrelia, która przy wczesnym rozpoznaniu dobrze reaguje na antybiotykoterapię, jednak nieleczona może prowadzić do powikłań ze strony stawów, układu nerwowego oraz serca.

Charakterystycznym objawem wczesnej fazy choroby bywa rumień wędrujący pojawiający się zwykle po kilku dniach lub tygodniach od ukąszenia, choć nie występuje on u wszystkich zakażonych. Kleszczowe zapalenie mózgu ma natomiast charakter wirusowy i atakuje ośrodkowy układ nerwowy, a leczenie ogranicza się do łagodzenia objawów, ponieważ nie istnieje terapia usuwająca samą przyczynę choroby.

Najskuteczniejszą metodą ograniczenia ryzyka pozostaje przestrzeganie kilku podstawowych zasad. Podczas spacerów w lesie, parku czy na łące zaleca się unikanie wysokiej trawy i gęstych zarośli, noszenie ubrań zakrywających nogi oraz ręce, a także stosowanie repelentów odstraszających kleszcze. Jasna odzież ułatwia szybkie zauważenie pasożyta, który często przez pewien czas przemieszcza się po ubraniu, zanim znajdzie miejsce do wkłucia.

Po powrocie z terenów zielonych warto dokładnie obejrzeć całe ciało, zwłaszcza pachy, pachwiny, zgięcia kolan, okolice pępka i skórę głowy, a ubrania zdjąć i najlepiej wyprać. Jeśli kleszcz zdążył się już wbić, należy usunąć go możliwie szybko pęsetą lub specjalnym narzędziem, chwytając jak najbliżej skóry i wyciągając zdecydowanym, równym ruchem, a następnie zdezynfekować miejsce ukłucia i przez kilka tygodni obserwować skórę oraz samopoczucie pod kątem objawów zakażenia.