– Ustanowiony po „zimnej wojnie” porządek światowy chwieje się w posadach – mówi Interii prof. Marcin Jacoby, kierownik Zakładu Studiów Azjatyckich na Wydziale Nauk Humanistycznych i Społecznych Uniwersytetu SWPS.
Do podobnego wniosku dochodzą w swojej styczniowej analizie dla Europejskiej Rady Spraw Zagranicznych (ECFR) prof. Timothy Garton Ash, Iwan Krastew i Mark Leonard.
„Xi Jinping i inni wierzą, że świat doświadcza właśnie 'wielkich zmian niewidzianych od stulecia’, pociągających za sobą przesunięcie siły z Zachodu na Wschód” – piszą autorzy.
Kanada daje przykład. „Fikcja była użyteczna”
Między innymi o tym przesunięciu siły mówił w swoim, szeroko komentowanym na całym świecie, wystąpieniu podczas Światowego Forum Ekonomicznego w Davos premier Kanady.
– Każdy dzień przypomina nam, że żyjemy w erze rywalizacji wielkich potęg i że porządek oparty na zasadach zanika. Silni mogą robić to, co chcą, a słabi muszą wycierpieć to, co muszą – stwierdził Mark Carney.
Kanadyjski polityk rozwinął swoją myśl, przekonując zgromadzonych, że kraje Zachodu od dekad funkcjonowały w systemie, który przysparzał im korzyści, ale mimo tego wcale nie gwarantował równości. Wielkie potęgi były w nim na innych, lepszych prawach niż kraje małe czy nawet tzw. średnie potęgi, czyli kraje podobne do Kanady.
– Fikcja była użyteczna, a amerykańska hegemonia w szczególności pozwalała zapewnić dobra publiczne: otwarte szlaki handlowe, stabilny system finansowy, kolektywne bezpieczeństwo, wsparcie dla ram rozwiązywania sporów – punktował Carney.
– Uczestniczyliśmy w rytuałach. I w dużej mierze unikaliśmy wskazywania rozbieżności między retoryką a rzeczywistością. Ta umowa już nie działa. Powiem wprost: jesteśmy w samym środku załamania tego porządku, a nie jego transformacji.
Chociaż w wystąpieniu Carneya ani Donald Trump, ani jego administracja nie pojawiają się z nazwy, każdy, kto słuchał lub oglądał wystąpienie w Davos, wiedział, do czego kanadyjski polityk nawiązuje.
Na słowach zresztą nie poprzestał, ponieważ kilka dni wcześniej odmroził relacje handlowe z Chinami. Oba państwa zawarły umowę o strategiczny partnerstwie, w ramach której zniosły lub zdecydowanie ograniczyły bariery celne dla niektórych swoich produktów – m.in. chińskich samochodów elektrycznych czy kanadyjskich produktów rolnych.
Trump naciska na Kanadę. Spór eskaluje
O ile wystąpienie kanadyjskiego premiera w Davos ubodło ego Donalda Trumpa – Amerykanin odgryzł się zresztą Markowi Carneyowi podczas swojego przemówienia na szczycie kilka dni później – o tyle polityczna decyzja o zacieśnieniu współpracy z Chinami pociągnęła za sobą już konkretne reakcje odwetowe.
Jak to najczęściej bywa w przypadku Trumpa – dodatkowe, karne cła. „Jeśli gubernator Carney sądzi, że zamierza uczynić z Kanady port przeładunkowy dla Chin, z którego będą wysyłane towary i produkty do Stanów Zjednoczonych, to jest w błędzie” – odgrażał się na platformie Truth Social Trump, obiecując przy tym nałożenie na Kanadę 100-procentowych ceł, jeśli ta nie wycofa się ze współpracy z Państwem Środka.
Stany Zjednoczone w relacjach międzynarodowych coraz bardziej zachowują się jak rozpuszczone dziecko, które wyraża siebie poprzez dręczenie i wymuszanie różnych rzeczy na innych krajach
Carney odpowiedział Trumpowi, że jego obawy są bezzasadne, bo Kanada nie podpisała i nie podpisze z Chinami umowy o wolnym handlu, a jedynie obniżyła cła na produkty z kilku sektorów. – Nie zamierzamy tego robić ani z Chinami, ani z żadną inną gospodarką nierynkową – zapewnił premier Kanady. Po czym dodał: – Z Chinami naprawiliśmy tylko problemy, które narosły w ostatnich latach.
Amerykańskiego prezydenta to jednak nie przekonało. „Chiny skutecznie i całkowicie przejmują niegdyś wielką Kanadę. Smutno na to patrzeć. Mam tylko nadzieję, że zostawią hokej na lodzie w spokoju! Prezydent DJT” – napisał na swoim profilu w portalu Truth Social.
Nie obyło się też bez złośliwości. 26 stycznia sekretarz skarbu Scott Bessent przyznał na antenie telewizji Fox News, że podczas rozmowy telefonicznej obu liderów premier Kanady „bardzo agresywnie wycofywał się” ze słów wypowiedzianych w Davos. Carney zdementował tę wersję następnego dnia: – Żebym był dobrze zrozumiany, i to samo powiedziałem prezydentowi Trumpowi: to, co powiedziałem w Davos, powiedziałem na serio.
Eskalacja między oboma państwami poszła jeszcze dalej i dotknęła nawet sfer obronności. Kanadyjczycy dali bowiem do zrozumienia, że muszą przemyśleć kwestię zakupu 88 amerykańskich myśliwców najnowszej generacji F-35. Powód: drastyczny wzrost kosztów umowy (z 19 do 27,7 mld dol.) i poważne opóźnienia w dostawie samolotów przez ich producenta, firmę Lockheed Martin. Waszyngton odpowiedział, że wycofanie się z umowy będzie skutkować rewizją obowiązującego od dekad porozumienia o wspólnej obronie powietrznej.
Co ciekawe, na groźby administracji Trumpa wobec Kanady odpowiedziały nawet same Chiny. – Umowa (o strategicznym partnerstwie z Kanadą – przyp. red.) nie jest wymierzona w żadną stronę trzecią – zapewnił rzecznik chińskiego MSZ Guo Jiakun. Podkreślił, że dla Pekinu porozumienie „służy wspólnym interesom narodów obu krajów”.
Amerykańskie „rozpuszczone dziecko”. Chiny składają kontrofertę
Prof. Marcin Jacoby z Uniwersytetu SWPS podkreśla, że obrona zglobalizowanych relacji gospodarczych jest jednym ze strategicznych priorytetów Chin. To właśnie na handlu z rozwiniętymi krajami Zachodu Chiny zbudowały swoją potęgę i coraz większy dobrobyt.
– W interesie Chin jest, żeby ten system trwał. Tymczasem to, co robią ostatnio Stany Zjednoczone, czyli zwijanie globalizacji, wprost zagraża chińskim interesom gospodarczym – tłumaczy nasz rozmówca.
Czego chińscy politycy i dyplomaci nie mogą albo nie chcą powiedzieć oficjalnie, przekazują mniej oficjalnymi kanałami. Jak choćby na łamach kontrolowanego przez Komunistyczną Partię Chin anglojęzycznego dziennika „China Daily”. To tam 20 stycznia czytelnicy z całego świata mogli zapoznać się z miażdżącą krytyką ostatnich poczynań Stanów Zjednoczonych – m.in. używania ceł jako narzędzia nacisku na inne kraje, dążenia do aneksji Grenlandii, powołania podporządkowanej Trumpowi Rady Pokoju czy szantażu gospodarczego wobec partnerów z Unii Europejskiej UE.
Amerykanom oberwało się też za nadużywanie swojego mocarstwowego statusu, a także za to, że stali się zagrożeniem dla stabilności globalnego ładu.
„W efekcie Stany Zjednoczone w relacjach międzynarodowych coraz bardziej zachowują się jak rozpuszczone dziecko, które wyraża siebie poprzez dręczenie i wymuszanie różnych rzeczy na innych krajach” – czytamy w redakcyjnym „wstępniaku”.
Jak tłumaczy w rozmowie z Interią prof. Jacoby, Chinom zależy na zachowaniu dawnego porządku, ale zmienieniu go od środka na swoją korzyść. Stąd chociażby coraz większy nacisk Chin na znaczenie i działania ONZ. – Walący się porządek globalny to porządek amerykańskich instytucji finansowych i amerykańskiej pozycji na świecie. Dlatego Chiny starają się wykorzystać sytuację i przede wszystkim zapewnić sobie bezpieczeństwo gospodarcze, które jest dla nich priorytetem – wskazuje sinolog.
– Chińczycy dostali olbrzymi i nieoczekiwany prezent od Trumpa – nie ma wątpliwości wykładowca Uniwersytetu SWPS, gdy pytamy go o podkopywanie fundamentów globalnego ładu przez administrację Trumpa. Jak Państwo Środka zamierza z niego skorzystać? Wyciągając rękę do państw Zachodu, zwłaszcza Unii Europejskiej, i przedstawiając się jako alternatywa dla coraz mniej godnego zaufania i coraz mniej przewidywalnego amerykańskiego partnera.
„Im bardziej kapryśna i samowolna staje się polityka jedynego supermocarstwa świata, tym bardziej istotny staje się spójny zestaw zasad i praktycznych podejść, które Chiny zaproponowały w formie swoich czterech globalnych inicjatyw jako wytyczne postępowania w relacjach międzynarodowych” – czytamy w przywoływanym wcześniej „wstępniaku” redakcji „China Daily”.
Chińska propozycja (nie do odrzucenia?) dla Europy
Jak na ofertę Chin odpowiedzą zmęczone kaprysami i siłowymi metodami administracji Donalda Trumpa państwa Zachodu? Zasadniczo opcja na stole mają trzy.
Pierwsza to trzymanie się kurczowo Stanów Zjednoczonych, które od dekad są gwarantem bezpieczeństwa Zachodu, mimo degenerujących się w zastraszającym tempie relacji transatlantyckich. I mimo tego, że zwłaszcza za drugiej kadencji Trumpa amerykański parasol ochronny stał się orężem wykorzystywanym do przymuszania europejskich partnerów do podejmowania korzystnych dla Waszyngtonu decyzji.
Druga opcja to przyjęcie chińskiej oferty i ograniczenie współpracy z Amerykanami. Jest to scenariusz o tyle ciężki w realizacji, że zwłaszcza w obszarze politycznym i militarnym Europejczycy i Amerykanie są ze sobą bardzo mocno związani. Z kolei Chiny wciąż są traktowane w UE jako rywal i potencjalne zagrożenie – stąd polityka tzw. de-riskingu ze strony Komisji Europejskiej – a nie wiarygodny i stabilny partner strategiczny.
Trzecia opcja jest ryzykowna i wymagająca, ale daje potencjalnie największą stopę zwrotu. Polega na wykorzystaniu rywalizacji amerykańsko-chińskiej do odbudowania w ciągu następnych kilku- bądź kilkunastu lat własnej siły, innowacyjności i konkurencyjności. Oferta Pekinu może posłużyć UE jako swoisty lewar wobec amerykańskich wpływów na starym kontynencie. Jest to o tyle realne, że zarówno dla Stanów Zjednoczonych, jak i Chin Unia Europejska jest absolutnie kluczowa w kontekście geopolitycznego zdominowania drugiej strony.
– Europa musi się teraz bardzo mocno zastanowić, gdzie leżą jej strategiczne interesy. Podobnie zresztą Kanada – mówi Interii prof. Marcin Jacoby z Uniwersytetu SWPS. – Europa może dużo zyskać z bliższych relacji z Chinami, ale wyzwaniem jest to, jak układać te relacje, żeby one były dobre nie tylko dla Chin, ale również dla Europy – zauważa.
– Żeby zmierzyć się z Amerykanami, zwłaszcza za administracji Trumpa, najlepszą strategią byłoby naprawienie relacji z Unią Europejską – ocenił ekonomista z słynnego Massachusetts Institute of Technology (MIT). – Gdyby tylko Chiny opuściły Rosję i wsparły Ukrainę, myślę, że Unia byłaby bardzo zainteresowana naprawą relacji dwustronnych – dodał autor książki „Zmierzch Wschodu. Jak Chiny stały się potęgą i czy grozi im upadek”.
Uczestniczyliśmy w rytuałach. I w dużej mierze unikaliśmy wskazywania rozbieżności między retoryką a rzeczywistością. Ta umowa już nie działa. Powiem wprost: jesteśmy w samym środku załamania tego porządku, a nie jego transformacji
Mówi prof. Marcin Jacoby: – Chiny czekają i mówią: macie bardzo niestabilnego partnera po drugiej stronie Atlantyku, a my jesteśmy przewidywalni, stabilni, chodzi nam jedynie o zyski i interesy, więc na pewno się dogadamy. To jest narzędzie chińskiej komunikacji, które było wykorzystywane dawniej wobec państw Globalnego Południa, a dzisiaj jest używane wobec Europy i Kanady, bo tak zmieniła się sytuacja międzynarodowa.
Z perspektywy amerykańskiej sytuacja jest paradoksalna: im bardziej administracja Trumpa będzie się buntować przeciwko współpracy krajów Zachodu z Chinami albo sięgać po różnego rodzaju naciski i szantaże, tym bardziej będzie wpychać swoich dotychczasowych partnerów i sojuszników w objęcia chińskiego smoka.
