Mróz robi coś ważnego. Narzekamy, ale potrzeba niskich temperatur

Wyższe rachunki za ogrzewanie, poranne zmagania z łopatą do śniegu i oblodzone drogi sprawiły, że wielu miało już dość bieli za oknem. Niemniej przyrodzie takie zimy są potrzebne, choć obecne mrozy i tak powinny trwać dłużej, aby natura mogła z nich w pełni skorzystać. Jak dokładnie to robi?

Łagodne zimy, które zdarzają się coraz częściej, wcale nie są dobre dla natury. Można powiedzieć, że śnieg dla roślin i małych zwierząt jest tym, czym dla nas gruba, puchowa kołdra – stanowi warstwę izolacyjną, która pozwala przetrwać najcięższe spadki temperatur. Właśnie dlatego również nieco mroźniejsze, ale bezśnieżne zimy stanowią ogromne wyzwanie dla przyrody.

Bez tej ochrony mróz uderza bezpośrednio w systemy korzeniowe roślin i odsłonięte kryjówki zwierząt, prowadząc do ich wymarzania. Dla drobnych mieszkańców pól i lasów śnieżna pokrywa to często kwestia życia i śmierci. Wiele z nich (m.in. nornice, myszy i ryjówki) drąży tunele właśnie w warstwie śniegu, a nie w twardej, zamarzniętej ziemi. Śnieg staje się dla nich bezpiecznym schronieniem i maskuje je przed wzrokiem drapieżników.

Z kolei masowe wymieranie gryzoni czy przemarzanie roślin wywołuje niebezpieczny efekt domina – brakuje pokarmu dla drapieżników oraz większych roślinożerców, co zaburza równowagę całego ekosystemu.

Warto również wiedzieć, że łagodne zimy paradoksalnie utrudniają pracę leśnikom. Mroźna i śnieżna aura to jedyny czas, kiedy mogą oni bezpiecznie prowadzić niezbędne prace wymagające użycia cięższego sprzętu. W typowo zimowych warunkach leśne runo pozostaje nienaruszone, a struktura zamarzniętej ziemi nie ulega degradacji. Brak mrozu zmienia leśną glebę w grząskie bagna, przez co każda próba pracy w lesie staje się destrukcyjna dla podłoża.

Zima to w przyrodzie także okres strategicznego gromadzenia zasobów. Mrozy odgrywają tu ważną rolę, ponieważ zmieniają opady w śnieg i lód, co w praktyce oznacza „zamrożenie” odpływu wody. Zamiast natychmiast uciekać do rzek i mórz, zostaje ona uwięziona na miejscu, tworząc naturalny magazyn. Retencja ogranicza parowanie i zmniejsza ryzyko wczesnowiosennej suszy.

Powolne topnienie śniegu działa jak „kroplówka” dla ziemi – daje glebie niezbędny czas na głębokie nasiąknięcie i skuteczne zasilenie wód gruntowych. Zgromadzona w ten sposób wilgoć staje się paliwem dla roślin, które dopiero startują z wegetacją. Lód na jeziorach i rzekach także ma swoje zadanie: tworzy barierę, która ogranicza parowanie wody z otwartych zbiorników.

Niemniej jednak bezśnieżne zimy lub gwałtowne skoki temperatury po krótkich mrozach sprawiają, że cykl retencji zostaje przerwany. Zamiast powolnego wsiąkania, mamy wówczas do czynienia z nagłym uderzeniem wody roztopowej. Ziemia, często jeszcze zmarznięta, nie jest w stanie przyjąć takiej ilości wilgoci w tak krótkim czasie. W efekcie woda, zamiast zasilać korzenie roślin, błyskawicznie spływa do koryt rzecznych, generując ryzyko powodzi.

Siarczyste mrozy to dla świata roślin sygnał do rozpoczęcia nowego cyklu życia. Wiele gatunków drzew i krzewów wykształciło mechanizm „odpoczynku” nasion. Te, które opadły jesienią, nie kiełkują od razu – gdyby to zrobiły młode siewki nie miałyby żadnych szans w starciu z pierwszymi przymrozkami. Zima pozwala im na przejście procesu zwanego stratyfikacją. Jest to niezbędny okres oddziaływania niskich temperatur, który pozwala nasionom „zrozumieć”, że czas na wzrost nadejdzie dopiero po ustąpieniu mrozów.

Podobny mechanizm dotyczy samych roślin i ich zdolności do kwitnienia. Proces ten, nazywany jarowizacją, polega na tym, że roślina musi zostać odpowiednio wychłodzona, aby przejść z fazy wegetatywnej do generatywnej i wydać plon bądź kwiaty.

Brak mroźnej zimy sprawia, że przyroda staje się zdezorientowana. Prowadzi to do sytuacji, w której rośliny kwitną w niewłaściwym czasie, mają mniejszą odporność na przymrozki, a nawet wytwarzają substancje przeciwmrozowe kosztem aminokwasów. To z kolei drastycznie osłabia ich kondycję na cały nadchodzący sezon.

Mroźna zima umożliwia roślinom przejście pełnego procesu rozwoju – bez niej ten naturalny cykl zostaje zaburzony, a wiele gatunków po prostu przestaje sobie radzić, tracąc swój biologiczny rytm.

Mroźna zima to naturalny filtr, który trzyma w ryzach populacje szkodników. Bez siarczystych mrozów i śniegu lasy stają się bezbronne – przykładem jest świerk pospolity, który osłabiony brakiem zimy traci odporność i staje się łatwym celem dla pasożytów. Niskie temperatury pełnią także funkcję selekcyjną. Co roku eliminują ogromną liczbę owadów i bezkręgowców, chroniąc nas przed ich plagą w cieplejszych miesiącach.

Brak mroźnych zim to lepsze warunki dla gatunków inwazyjnych, takich jak korowódka dębówka. Gąsienice tej ćmy potrafią ogołocić całe dębowe lasy, a przed ich ekspansją na północ chroni bariera termiczna. Jeśli zabraknie mrozu, czeka nas przede wszystkim masowy wysyp szkodników niszczących uprawy i drzewostany. Nawet jeśli w takim przypadku ptaki i zwierzęta owadożerne będą miały więcej pokarmu, to nie będą w stanie samodzielnie wyregulować tak ogromnej liczby bezkręgowców.

Ponadto mróz niszczy wiele wirusów, patogenów i bakterii, które atakują zarówno rośliny ozdobne, jak i uprawne. Tak więc im cieplejsza zima, tym więcej problemów może nas czekać latem.

To popularne przekonanie, ale rzeczywistość jest dla nas nieco mniej łaskawa. Sam mróz rzadko zabija kleszcze na masową skalę. Te szkodniki to mistrzowie przetrwania. Ewolucja wyposażyła je w mechanizmy, które pozwalają im przetrwać temperatury znacznie poniżej zera. Pajęczaki te produkują w swoich organizmach krioprotektanty (substancje zapobiegające zamarzaniu płynów ustrojowych), jak wskazują badania z 2025 r. opublikowane w „Biology Insights” pozwala im to przetrwać spadki temperatur nawet do -21 st. C. Poza tym, gdy robi się zimno, chowają się w ściółce leśnej, gdzie wilgotność jest stabilna, a wahania temperatury mniejsze.

Choć osobniki, które nie znajdą schronienia, mogą nie przeżyć, większość kleszczy bezpiecznie przeczeka zimę w ściółce. Oznacza to, że nawet silne mrozy nie rozwiążą problemu całkowicie, choć mogą w pewnym stopniu ograniczyć liczebność tych pajęczaków.

Roztocze kurzu domowego to mikroskopijne pajęczaki, których odchody i pancerzyki są silnymi alergenami. Dawniej radzono sobie z nimi, wietrząc pościele, kołdry i dywany na mrozie – te ludowe metody mogą być stosowane również obecnie. Przy czym trzeba spełnić kilka warunków. Liczne badania, w tym te z 2017 r. opublikowane w „The Journal of Allergy and Clinical Immunology” (JACI), wskazują, że domowe roztocza nie najlepiej znoszą mrozy. Przykładowo większość samic roztocza domowego nie przetrwała w temperaturze -5 st. C przez 18 godzin, jednak niektóre wytrwały w temperaturze -10 st. C przez 12 godzin.

Dlatego też najlepiej wystawiać tekstylia przy temperaturze poniżej -15 st. C i zostawić je na całą noc. Dodatkowo dywan czy kołdrę należy wytrzepać, gdyż mróz jedynie zabije roztocza, ale ich szczątki wciąż pozostaną na materiale.