Potop. Skarby zrabowane Polsce. Mamy odpowiedź Szwedów, wskazują sposób

Możliwość przekazania Polsce zajętych przez wojska szwedzkie dóbr kultury ogłosił wiceszef MSZ Władysław Teofil Bartoszewski. – Po raz pierwszy jest mowa o tym, że Szwedzi rozpatrują możliwość oddania części zrabowanych dóbr, które zrabowali z Polski w czasie potopu – stwierdził poseł, w wywiadzie dla Radia ZET 10 marca.

Polityk komentował rozpoczynającą się wówczas trzydniową wizytę króla Karola XVI Gustawa w Polsce. – Myślę, że może być taka zapowiedź. (…) Część może w depozycie przyjechać do Warszawy – dodał Bartoszewski. W trakcie wizyty nic takiego się nie wydarzyło.

Dzień później o sprawę zapytaliśmy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jak się dowiadujemy, Szwedzi nie złożyli żadnej deklaracji. Dopytaliśmy również w szwedzkim resorcie kultury. Konkretów nie ma, ale Szwedzi wskazują sposób, by rozwiązać kwestię zrabowanych dóbr.

Polski resort kultury podkreśla, że jest w kontakcie ze szwedzkimi partnerami. – Rozmowy dotyczą zacieśniania wspólnych stosunków i wymiany kulturowej oraz wspólnej historii. Także tej dawnej i trudnej – przekazał Interii rzecznik ministerstwa Piotr Jędrzejowski.

Podkreślił jednak, że na razie Ministerstwo Kultury „nie otrzymało ze strony szwedzkiej żadnych deklaracji”.

Polska i Szwecja obecnie przeżywają renesans wzajemnych relacji, szczególnie w wymiarze gospodarczym i wojskowym, szczególnie po wyborze szwedzkiej oferty w przetargu na nowe okręty podwodne dla naszej marynarki. Dobre relacje podkreśla też szwedzka minister kultury.

„Parisa Liljestrand była zachwycona faktem, że podczas szwedzkiej wizyty państwowej w Polsce położono szczególny nacisk na nasze wspólne dziedzictwo kulturowe” – podkreśla w komentarzu dla Interii Harald Eiken, sekretarz prasowy szwedzkiej minister.

W sprawie zrabowanych dóbr Eiken wyjaśnia, że inicjatywa powinna należeć do poszczególnych instytucji. „Społeczność branżowa i instytucje dziedzictwa kulturowego muszą przejąć inicjatywę w zakresie na przykład wypożyczania i współpracy. To samo dotyczy ewentualnych zwrotów dóbr kultury” – podkreśla sekretarz.

„Mając to na uwadze, jest to ostatecznie sprawa ekspertów ds. dziedzictwa kulturowego w naszych odpowiednich agencjach rządowych i muzeach, którzy z inicjatywy szwedzkiej spotkali się w zeszłym tygodniu, aby rozpocząć nową współpracę w zakresie naszego wspólnego dziedzictwa kulturowego” – dodaje Eiken.

Sekretarz podkreślił również, że minister Liljestrand „z niecierpliwością” oczekuje na rezultaty rozmów i „nadal angażuje się we wspieranie wysiłków na rzecz pogłębienia szwedzkiej wymiany kulturalnej i historycznej”.

Z odpowiedzi wynika, że najbardziej prawdopodobny jest scenariusz wypożyczenia polskim instytucjom zbiorów, które znajdują się w szwedzkich muzeach. To forma partnerskiej współpracy placówek muzealnych. Z bardziej znanych przykładów w Polsce można wskazać chociażby egipski obelisk Ramzesa II, który znajduje się w poznańskim Muzeum Archeologicznym jako wieloletni depozyt muzeum w Berlinie.

To nie pierwszy raz, kiedy polskie władze zabiegają o zwrot dóbr zagrabionych w czasie potopu. A jest o co zabiegać.

W połowie XVII wieku wojska szwedzkie najechały Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Wojnę powszechnie nazywa się nad Wisłą potopem szwedzkim, ponieważ po raz pierwszy ówczesnemu wrogowi z północy udało się wedrzeć tak głęboko w nasze terytorium.

Skala zniszczeń i grabieży była ogromna. Tak duża, że wiele zrabowanych wówczas rzeczy do dziś jest znajdowanych przez przypadek w Wiśle. Szwedzi najczęściej spławiali znalezione skarby rzeką do Bałtyku, a następnie statkami transportowali przez Bałtyk. Na przykład we wrześniu ubiegłego roku w Wiśle odkryto 200-kilogramowy fragment łuku arkady Villi Regii, królewskiej rezydencji w Warszawie również ograbionej przez szwedzkie oddziały.

Wiele skarbów przepadło w prywatnych archiwach w Szwecji. Jednak wiele wciąż znajduje się w państwowych muzeach. Od kosztowności i biżuterii po sprzęt wojenny aż po przedmioty symboliczne, jak hełm cara Rosji Iwana IV Groźnego, który najpierw Polacy zabrali z Moskwy, a następnie Szwedzi z Warszawy. Dziś można go oglądać w Zbrojowni Królewskiej w Sztokholmie.

Olbrzymią wartość historyczną mają też zrabowane archiwa i biblioteki. Na przykład w bibliotece uniwersyteckiej w Uppsali znajdują się księgi Mikołaja Kopernika. Natomiast najbardziej znanym ze zrabowanych dzieł jest Statut Łaskiego. To zbiór przepisów i przywilejów z początku XVI wieku, który opisywał sposób funkcjonowania Królestwa Polskiego.

Sprawa statutu stała się głośna w 2022 roku, kiedy grupa szwedzkich posłów proponowała zwrócenie go Polsce jako gest wdzięczności za zgodę na akcesję kraju do NATO.

Sprawa archiwów jest o tyle problematyczna, że sporna pozostaje kwestia czy Szwecja wypełniła kończący wojnę pokój oliwski z 1660 roku. Zobowiązała się zwrócić zrabowane biblioteki, ale uczyniła to w niewielkim stopniu.

Kiedy Szwecja wchodziła do NATO, posłowie Szwedzkich Demokratów proponowali, by Statut Łaskiego wrócił do Polski. Ówczesna szefowa szwedzkiego MSZ Ann Linde odmówiła, powołując się na „restrykcyjną praktykę w sprawie zwrotu łupów wojennych”. Stwierdziła jednocześnie, że łupy te są legalnymi zdobyczami w świetle XVII-wiecznego prawa międzynarodowego.

Następnie w 2023 roku Szwecję odwiedził minister spraw zagranicznych Zbigniew Rau. Podczas konferencji prasowej z dziennikarzami zaznaczył, że zwrotu statutu „nie można wykluczyć”. Jednak do dziś dokument pozostaje w Szwecji.

Chcesz porozmawiać z autorem? Napisz na jakub.krzywiecki@firma.interia.pl