„Anatomia wokizmu”. Tak prawica zagarnęła młodzieżowe słowo roku

„Woke. Psychologia wojny kulturowej”. „Anatomia wokizmu. Destrukcja zachodniej cywilizacji”. „Woke – nowe wcielenie marksizmu kulturowego”. To tytuły niektórych książek na temat woke, które ukazywały się w Polsce, Niemczech i Francji w ostatnich latach. Międzynarodowa prawica uczyniła z „wokizmu” straszak na wzór dawniejszej „ideologii gender”. W tym odcinku „Co to ma znaczyć” porozmawiamy o tym wielkim przejęciu – ale też o tym, skąd się słowo „woke” wzięło i co w ogóle oznacza.

Stay woke

Jest rok 1962. W „New York Timesie” ukazuje się artykuł, którego autorem jest afroamerykański pisarz William Melvin Kelley. Tekst opisuje, jak biali używają – często bez pojęcia – języka czarnych Amerykanów. Tytuł tekstu też jest grą na tych „zapożyczeniach”. Brzmi: „If you’re woke, you dig it”. Słowo „woke” wzięło się bowiem z czarnej amerykańskiej kultury. Pojawiało się i w tekstach politycznych, i w muzyce, w amerykańskim folku, od lat 20. XX wieku. Już ponad sto lat temu, Marcus Garvey, filozof z Jamajki, pisał „obudź się, Afryko”, wzywając państwa do mniej więcej tego co u nas Mickiewicz w „Odzie do młodości”. Jednocześnie hasło „stay woke” miało kontekst zachowania czujności w świecie, w którym ze strony systemu czyhają rozmaite zagrożenia. Powoli, w ciągu kolejnych dekad, znaczenie „woke” krystalizowało się tak: jeśli jesteś woke, to jesteś dobrze poinformowany, masz świadomość tego, jak się rzeczy wokół ciebie mają – także w politycznym kontekście. 

W XXI wieku, słowo „woke” zyskało rozgłos po tym, jak zaczęło być powszechnie używane w czasie protestów Black Lives Matter. Szybko zaczęło być używane także w kontekście sprawach innych niż systemowy rasizm w Stanach. Używano go, by zaznaczyć świadomą postawę, kwestionowanie relacji władzy czy konieczności trwania w znanych, zastałych układach, w stosunku do szeregu innych kwestii -których wspólnym mianownikiem była widoczna opresja systemu wobec ludzi. Na przykład Erykah Badu pisała „stay woke”, odnosząc się do Rosji – do procesu Pussy Riot. W 2016 roku MTV wrzuca „woke” na listę „10 słów, które nastolatki powinny znać w 2016 roku”. Rok później „woke” zostaje „slangowym słowem roku” American Dialect Society. Jego kariera nie ogranicza się tylko do USA. W roku 2017 „woke” trafia do słownika Oxford English Dictionary. A potem zaczyna się nim interesować prawica. 

Słowo-walizka

„Woke” pod koniec drugiej dekady naszego wieku to zatem modne nowe słowo, którego wielu ludzi nie zna i nie rozumie. Jednocześnie jest też terminem parasolowym, nieodnoszącym się do jednej konkretnej sprawy. Po francusku mówi się „mot-valise” – słowo-walizka – i rzeczywiście, do tej walizki można włożyć, co się chce. Kiedy myśli się o terminie „woke” w dobrej wierze, w walizce widzi się: dostrzeganie nierówności społecznych, patriarchatu, dyskryminacji mniejszości itd. Ale ci, którzy chcą postraszyć lewicą i realizować inne ideologiczne cele, do tej walizki wkładają: niszczenie rodziny, demoralizację dzieci, atak na kulturę chrześcijańską, zakaz bicia żony, nakaz jedzenia robaków, walkę z samochodem w dieslu i walkę – ogólnie – z normalnością. W ten sposób dochodzi do etapu, kiedy „woke” staje się pustym znaczącym, którego można używać tak naprawdę wymiennie z innymi, równie źle zdefiniowanymi terminami. To naprawdę bez różnicy, czy Patryk Jaki albo Grzegorz Braun w Parlamencie Europejskim grzmią, że Unia wprowadza „marksizm kulturowy”, „genderyzm” czy „wokizm”. 

Bo znęcanie się nad woke weszło już do wielkiej polityki. Donald Trump, obejmując urząd prezydencki w roku 2025, obiecywał, że nie będzie teraz już woke w Stanach. Wicemarszałek Sejmu Krzysztof Bosak słowo to tłumaczy na polski jako „lewactwo” i również – jak można się spodziewać – nie jest mu przychylny. W USA, na Florydzie, obowiązuje od kilku lat podpisana przez gubernatora Rona deSantisa ustawa Stop Woke Act, która m.in. ogranicza to, jak nauczyciele mogą opowiadać uczniom o systemowym rasizmie w Stanach. W Polsce drogą ustawową odpór woke chciał dawać Marcin Romanowski.

Woke w 2026

Czy to wszystko oznacza, że słowo woke na zawsze przejęła prawica i jest nie do odzyskania przez lewą stronę politycznego sporu? Niekoniecznie. Wystarczy spojrzeć na… memy, które zalały internet po tym, jak złote medale na zimowych igrzyskach olimpijskich w Mediolanie – w konkursie drużynowym – zdobyły Alysa Liu i Amber Glenn. „Two woke bitches” (w cenzuralnym tłumaczeniu: „dwie woke laski”) – tak wtedy określiła siebie i koleżankę Glenn, a dyskusja nad tym, co oznacza woke, rozgorzała z nową siłą.

To jasne, że nie ma już powrotu do niewinnego woke z czasów schyłkowej ery Obamy. Ale wartości, które kryły się w pierwotnym znaczeniu tego terminu – świadomość polityczności tego, co się w twoim życiu dzieje – są dziś wciąż tak samo aktualne. Te same emocje, co podczas protestów Black Lives Matter, towarzyszą ludziom, którzy protestują przeciwko brutalności ICE. Słowo ostatecznie jest tylko słowem. Bywa narzędziem walki politycznej, często potężnym, można je przejmować, odzyskiwać, wplatać we własne narracje – i dokładnie to stało się z woke. Ale w procesach polityczno-społecznych liczy się to, o co kto walczy i przeciw komu, a nie jaki hasztag ma się na plakatach.

„Co to ma znaczyć” to tworzony przez Martę Nowak solowy cykl materiałów w ramach podcastu „Co to będzie”. Możecie go obejrzeć i posłuchać na YouTube, Spotify i Apple Podcasts. Na tych samych kanałach czeka na Was także „Co mi to da” – solowego cyklu Miłosza Wiatrowskiego-Bujacza.