Atak żmii zygzakowatej. Co robić, gdy poczujesz ukąszenie?

Jak odróżnić żmiję zygzakowatą od niegroźnych węży?
Gdzie najczęściej można spotkać żmiję zygzakowatą?
Objawy ukąszenia żmii i pierwsza pomoc

Jak odróżnić żmiję zygzakowatą od niegroźnych węży?

Żmija zygzakowata (Vipera berus) jest jedynym występującym w Polsce gatunkiem jadowitego węża. Choć w większości przypadków jej atak nie jest groźny dla człowieka, to jednak wzbudza w wielu paniczny strach. Jak rozpoznać żmiję, aby odróżnić ją od innych niejadowitych węży?

Warto wrócić uwagę na cztery cechy: budowę ciała, ubarwienie, głowę i oczy węża. Żmija zygzakowata ma krępą budowę ciała i krótki ogon stanowiący 1/10 lub 1/8 długości ciała. Większość osobników osiąga maksymalnie długość 60 cm i wagę 200 g. Samce są zwykle krótsze od samic o 10 cm. Krępa budowa pozwala odróżnić ją od innych smuklejszych węży, a przede wszystkim od najdłuższego węża występującego w Polsce węża Eskulapa, który osiąga nawet 1,4 metra długości.

W Polsce możemy spotkać trzy odmiany barwne żmii: brązową, szarą i czarną. Wzdłuż całego grzbietu żmii ciągnie się charakterystyczny zygzak zwany wstęgą kainową. Ze względu na ubarwienie poszczególnych osobników może być on mniej lub bardziej widoczny. Niemal zupełnie zlewa się z kolorem ciała w odmianach melanistycznych – czarnych, zwanych też żmijami piekielnymi. W tym przypadku cecha ta nie pozwoli jednoznacznie rozpoznać żmii, więc warto zerknąć na inne cechy wyglądu tego węża.

Ze względu na występowanie zygzaka żmija jest mylona z gniewoszem plamistym. Plamy na grzbiecie gniewosza ułożone są jednak w dwa rzędy. Ponadto na głowie ma widoczną ciemną plamę w kształcie serca lub podkowy.

Kolejną cechą odróżniającą żmiję od innych węży jest jej głowa. Ma ona trójkątny kształt i jest mocno oddzielona od reszty tułowia. U jej podstawy można zauważyć wyraźne przewężenie. U innych gatunków głowa płynnie przechodzi w tułowie.

Jeśli uda się zerknąć żmii głęboko w oczy, można dostrzec cechę, która z całą pewnością pozwoli zidentyfikować gatunek. Żmije zygzakowate mają czerwoną lub czerwonobrązową tęczówkę i pionowe źrenice. Reszta gatunków węży występujących w Polsce ma źrenice okrągłe.

Gdzie najczęściej można spotkać żmiję zygzakowatą?

Żmija zygzakowata najlepiej czuje się w podmokłych fragmentach lasów, na torfowiskach, wilgotnych łąkach, bagnach i moczarach. Podobnie jak inne gady uwielbia miejsca dobrze nasłonecznione, gdzie może wygrzewać się na kamieniach czy ścieżkach. Najchętniej swojej słonecznej kąpieli zażywa rano i w południe.

Trudno jednak spotkać żmije ze względu na to, że są to zwierzęta dość płochliwe i boi się człowieka. W obliczu niebezpieczeństwa szybko uciekają do nory, pod kamienie czy w wysokie trawy.

Na żmiję można natknąć się podczas spaceru poza utartymi ścieżkami. Jeśli dojdzie do takiego spotkania, a wąż zostanie zaskoczony, zanim zaatakuje, spróbuje odstraszyć napastnika, unosząc głowę do góry i głośno sycząc. W takich chwilach warto zachować spokój i powoli się oddalić. Należy pamiętać, że żmija zygzakowata w Polsce jest pod ochroną i jej płoszenie, łapanie czy krzywdzenie jest surowo zabronione i karane grzywną.

Objawy ukąszenia żmii i pierwsza pomoc

Ukąszenia żmii są rzadkie i dochodzi głównie do nich w chwili, gdy przechadzając się w wysokich trawach, przypadkowo nadepniemy zaskoczonego węża. W obronie własnej żmija może wówczas ukąsić. Warto jednak wiedzieć, że w 30 proc.-60 proc. wąż kąsa bez wstrzyknięcia jadu. Najczęściej dochodzi do ukąszeń w okolicy kostki. To maksymalny zasięg węża z poziomu ziemi, więc w ochronie przed ukąszeniem wysokie buty powinny spokojnie wystarczyć.

W większości przypadków wstrzyknięcie jady przez żmije nie jest także niebezpieczne dla zdrowego dorosłego ze względu na jego ilość. Śmiertelna dawka jadu dla człowieka wynosi 6,45 mg na kilogram masy ciała. W gruczołach jadowych żmija przechowuje ok. 30 mg jadu, a podczas ataku zużywa ok. 20 proc. Taka ilość wystarcza na upolowanie małych gryzoni, jednak człowiekowi nie powinno zagrażać.

Należy jednak zaznaczyć, że osoby starsze i dzieci ze względu na mniejszą masę ciała są mocniej narażone na niebezpieczne efekty ukąszenia żmii. Niebezpieczne mogą okazać się ukąszenia w okolicy głowy czy klatki piersiowej, a także osób uczulonych na jad.

Ukąszenie żmii pozostawia na skórze dwa ślady po zębach. Występuje także miejscowy ból. Jeśli żmija wstrzyknęła jad, do objawów mogą dołączyć:

zaczerwienienie i narastający obrzęk,
zawroty i ból głowy,
nudności,
wymioty,
przyspieszone tętno
spadek ciśnienia krwi,
utrata przytomności.

Bez względu na to, czy ukąszenie było z jadem czy bez bezwzględnie należy szybko powiadomić odpowiednie służby i udać się do szpitala. Lekarze w razie potrzeby podadzą surowicę. Jak zachować się po ukąszeniu żmii?

Zachowaj spokój. Panika przyspiesza tętno, a to powoduje szybsze rozprzestrzenianie się jadu w organizmie. Z tego samego powodu unikaj picia kawy i alkoholu.
Ogranicz ruchy ukąszonej kończyny, trzymaj ją poniżej poziomu serca.
Zdejmij biżuterię, zanim pojawi się obrzęk.
Obmyj ranę mydłem, co pozwoli usunąć resztki jadu ze skóry i oczyści ranę, niwelując ryzyko zakażenia.
Jak najszybciej udaj się do szpitala.

W razie ukąszenia żmii nie próbuj wysysać jadu czy nacinać skóry. Nie dość, że praktyki te są nieskuteczne, to jeszcze zwiększają ryzyko infekcji. Stosowanie opasek uciskowych również nie jest konieczne, a źle założona może pogorszyć krążenie.