Banany już raz zniknęły. Cały świat opiera się na jednej odmianie

Banany to jeden z najbardziej masowych produktów rolnych świata. Każdego roku na całym świecie hoduje się około 140 milionów ton owoców. Mimo tak wielkiej popularności i powszechności ich upraw, bananowce od lat są w stanie zagrożenia. Powód jest dobrze znany plantatorom: fuzaryjne więdnięcie bananowca (Fusarium wilt of banana, FWB), nazywane też chorobą panamską. To infekcja grzybowa, która zatyka tkanki przewodzące rośliny, odcina ją od wody i składników odżywczych, a w efekcie prowadzi do więdnięcia i śmierci. Najgorsze jest to, że patogen potrafi latami utrzymywać się w glebie, więc pole raz „skażone” staje się dla upraw praktycznie stracone.

To nie jest abstrakcyjny scenariusz. Światowy handel bananami już raz przeżył wstrząs, gdy dominująca odmiana eksportowa, Gros Michel, została w latach 50. XX wieku praktycznie wyeliminowana przez wcześniejszą falę choroby panamskiej. Nie było to „wymieranie” w sensie biologicznym, ale koniec masowej produkcji tej odmiany: plantacje padały, a odmiana przestała się opłacać w uprawie na skalę przemysłową.

Następca, czyli Cavendish, zajął miejsce Gros Michel dlatego, że lepiej znosił ówczesny wariant patogenu i pasował do logistyki globalnego handlu – choć smakuje podobno zdecydowanie gorzej. Teraz jednak cały światowy system hodowli znów jest oparty na jednej, dominującej odmianie. A choroba przystosowała się i atakuje Cavendishe ze śmiercionośnym efektem.
Jednolitość upraw oznacza również niską różnorodność genetyczną samych roślin, a więc mniejsze pole manewru w starciu z patogenem, który potrafi się adaptować. Cavendishe są w zasadzie klonami pojedynczej rośliny hodowanej w Anglii. A to oznacza, że nie ma osobników bardziej i mniej odpornych na chorobę. Jeśli zabija jednego bananowca, może zabić wszystkie.

W nowych badaniach naukowcy z University of Queensland skupili się na odmianie patogenu określanej jako Sub Tropical Race 4 (STR4). To wariant fuzariozy, który atakuje banany w regionach subtropikalnych. Zespół wykazał, że odporność na STR4 jest powiązana z konkretnym fragmentem genomu banana.

Kluczowy rezultat: badacze zidentyfikowali region na chromosomie 5, który kontroluje odporność pochodzącą od dzikiego banana znanego jako Calcutta 4. Odkrycie opisano w pracy opublikowanej w czasopiśmie Horticulture Research. Jeśli wiadomo, gdzie „leży” odporność, można ją szybciej i precyzyjniej przenosić do nowych linii hodowlanych – zamiast liczyć na przypadek i czekać latami na efekty selekcji.

Naukowcy skrzyżowali dziką odmianę Calcutta 4 z bananami wrażliwymi na chorobę (z innego podgatunku), a następnie wystawili potomstwo na działanie STR4. Potem porównywali DNA roślin, które chorobę przetrwały, z DNA tych, które padły ofiarą infekcji.

To podejście pozwoliło wskazać, że „pakiet” odporności wniesiony przez Calcutta 4 jest związany właśnie z chromosomem 5. Współautor badania, genetyk Andrew Chen, podkreśla w komentarzu, że to pierwsze tak szczegółowe „rozłożenie na części” odporności na Race 4 pochodzącej z tego dzikiego podgatunku.

Projekt trwał pięć lat. Każda generacja krzyżówek musiała rosnąć co najmniej 12 miesięcy, zanim można było ją ocenić, a następnie wykorzystać do kolejnych krzyżowań po zakwitnięciu.

Dzikie banany mogą mieć przydatne geny, ale zwykle nie mają cech, których oczekuje rynek: dużych, smacznych owoców, przewidywalnego dojrzewania i odporności na transport. Calcutta 4 jest tego przykładem – zawiera cenną odporność, ale nie nadaje się do produkcji towarowej, bo jego owoce nie spełniają standardów konsumenckich.

Dlatego odkrycie nie jest „gotowym rozwiązaniem”, tylko narzędziem do budowy rozwiązania. Następny krok, zapowiadany przez zespół, to stworzenie markerów molekularnych, które pozwolą szybko sprawdzać, czy młode sadzonki niosą pożądany wariant odporności – zanim jeszcze pojawią się objawy choroby. To przyspiesza selekcję, obniża koszty i zwiększa szanse na wyhodowanie odmiany, która będzie jednocześnie jadalna, opłacalna w uprawie i genetycznie chroniona przed fuzariozą.

Banany nie są tylko owocem do smoothie. W globalnym systemie żywnościowym to produkt strategiczny: często przywołuje się je jako czwartą najważniejszą uprawę spożywczą świata po pszenicy, ryżu i kukurydzy. Około 80 proc. bananów jest zjadane lokalnie, a dla ponad 400 mln ludzi stanowi istotne źródło kalorii – w niektórych regionach nawet 15-27 proc. dziennego zapotrzebowania energetycznego.

Jest też rynek: przedstawiciele branży mówią o sektorze wartym około 140 mld dolarów. Nic dziwnego, że największe firmy logistyczno-rolne publicznie podkreślają, iż stabilność łańcucha dostaw bananów wymaga wspólnego działania hodowców, naukowców i przemysłu.