Pogoda 
Początek roku przyniósł nam najgorszy epizod smogu od lat – i pokazał, że kopcące piece wciąż są problemem. Co Fundusz robi, żeby go rozwiązać?
Robert Gajda, zastępca prezesa NFOŚiGW: Musimy jasno powiedzieć, że ani NFOŚiGW, ani nasz sztandarowy program wymiany pieców – Czyste Powietrze – nie są w stanie samodzielnie rozwiązać tego problemu. Ale obok innych naszych działań, jak dofinansowanie ciepła systemowego, ma on bardzo dużą rolę do odegrania. Dlatego będziemy robić wszystko, żeby ten program przyspieszył.
W tej chwili jest jednak wolniejszy – patrząc na liczbę mniej niż tysiąca wniosków składanych tygodniowo w całej Polsce. Kilka razy mniej niż w roku 2024.
Po pierwsze trzeba podkreślić, że rok 2024 nie był okresem normalnego funkcjonowania programu, dlatego nie jest najlepszy do porównywania liczby wniosków. Dochodziło do nadużyć, pojawiały się wnioski-widmo, które ktoś rozpoczynał i nigdy nie kończył.
Zdajemy sobie sprawę, że wniosków jest mniej, ale ich jakość jest znacznie wyższa. Na pewno przyczyniła się do tego negatywna atmosfera wokół programu, problemy oszukanych beneficjentów. Część potencjalnych beneficjentów mogła nie zdecydować się na złożenie wniosków także dlatego, że – zgodnie z unijną dyrektywą – nie można już dotować zakupu kotłów gazowych. Tymczasem stanowiły one około 40 proc. wniosków w latach 2018-2021 (od 2022 r. – 25 proc.). Jednocześnie zwiększyliśmy o 30-40 proc. zatrudnienie w Wojewódzkich Funduszach Ochrony Środowiska, co pomaga przyspieszać tempo rozpatrywania wniosków.
My próbujemy odbudować renomę programu i zaufanie do niego. Trzeba pamiętać, że pracujemy na „żywym organizmie”, cały czas pojawiają się nowe kwestie do rozwiązania.
Na przykład?
Wprowadzamy bon na audyt energetyczny. Gdy stał się on obowiązkowy, wydawało nam się, że koszt audytu nie będzie odstraszający, bo beneficjenci nawet przy maksymalnym dofinansowaniu muszą z własnej kieszeni zapłacić 12 tys. zł podatku VAT. Okazało się jednak, że część obawia się wyłożenia pieniędzy na audyt i dlatego nie wchodzą do programu. Chcemy takim osobom pomóc.
Odnosząc się już nie do przeszłości, a przyszłości – mamy w Polsce jeszcze około dwóch milionów pozaklasowych kotłów, które trzeba wymienić. Przy obecnym tempie programu zajęłoby to dekady.
Czyste Powietrze nie jest jedynym narzędziem – ono ma wspierać część osób, w tym najbardziej potrzebujących. Istnieją inne formy wsparcia jak ulga termomodernizacyjna czy uchwały antysmogowe.
Ale przede wszystkim musimy sobie zdać sprawę, że ograniczeniem są możliwości samej branży. Dotychczas – wg stanu na koniec grudnia 2025 r. – zrealizowano ponad 579 tys. inwestycji w ramach Czystego Powietrza – około 82 tys. rocznie. Szacujemy, że około 100 tys. inwestycji to sufit tego, ile branża jest w stanie fizycznie wykonać w jednym roku. Więc nawet jeśli w 2024 roku mieliśmy 220 tys. realnych wniosków (obok 50 tys. wniosków widmo), to są to realizacje na 2,5 roku. Dojście do takiego poziomu nic by nie dało, bo rynek nie jest w stanie wchłonąć takiej skali inwestycji rocznie.
Ostatnio głośno było o nagraniach pokazujących handlowców jednej z firm z branży – którzy we wręcz agresywny sposób namawiali do zakupu urządzenia i skorzystania z dofinansowania. Jak oceniacie takie praktyki?
Potępiamy wszelkie nieuczciwe praktyki, agresywną sprzedaż czy wprowadzanie klientów w błąd. Wiemy, że takie działania były szeroko stosowane i nie dotyczy to tylko jednej firmy.
Nie za każdym razem mowa o działaniu niezgodnym z prawem, czasem może być to kwestia etyki biznesowej. Ale jeśli docierają do nas informacje o możliwości popełnienia przestępstwa – zgłaszamy takie sprawy do prokuratury.
Staramy się także edukować beneficjentów – powtarzamy, by nie podpisywać umów podczas pierwszego spotkania z handlowcem, mówimy, na co zwracać uwagę.
W jaki sposób nowa odsłona programu lepiej chroni beneficjentów przed nieuczciwymi firmami?
Przede wszystkim odwróciliśmy sposób działania w programie. Wcześniej Czyste Powietrze służyło przede wszystkim samej wymianie źródła ciepła. Ale przez wypaczenie tego podejścia – na przykład przez instalację pomp ciepła w nieocieplonych budynkach – mieliśmy do czynienia z „rachunkami grozy” i innymi problemami beneficjentów. My zdecydowaliśmy, że pierwszym krokiem ma być termomodernizacja, oparta o wyniki audytu energetycznego, i dopiero wraz z nią wymiana pieca na odpowiednio dobrane źródło ciepła. Program jest też bardziej transparentny dzięki wprowadzeniu stawek maksymalnych na materiały i usługi.
Poza tym wprowadziliśmy system operatorów. Oni – przede wszystkim odgrywają tę rolę gminy – mają być „aniołem stróżem” beneficjentów i pomóc im przejść przez cały proces. Udział operatora jest obowiązkowy, kiedy ktoś stara się o maksymalne dofinansowanie i prefinansowanie. Wcześniej mieliśmy sytuacje, że pełnomocnik beneficjenta informował o usunięciu i zezłomowaniu pieca, podczas gdy inwestycja nawet się nie zaczęła. Teraz rozliczenia nie ma bez kontroli operatora na miejscu.
Według statystyk programu mniej niż połowa wniosków została obsłużona przez operatorów.
W tej chwili około 60 procent gmin zdecydowało się dołączyć do programu operatorów i staramy się zachęcić kolejne. Dyskutujemy, spotykamy się z włodarzami, pokazujemy dobre przykłady. To gminy-operatorzy będą odpowiadać za bony na audyt energetyczny, co da im dodatkowe narzędzie wsparcia mieszkańców.
Uważamy, że gminy mają najlepszą pozycję do dobrego kontaktu z beneficjentami. Zaangażowane mogłyby zostać także gminne ośrodki pomocy społecznej, które wiedzą, komu wsparcie jest potrzebne.
W jaki sposób osoby chcące skorzystać z programu mogą szukać sprawdzonych wykonawców?
Pracujemy nad nowym narzędziem – listą rekomendowanych wykonawców. Podstawą będzie ewaluacja programu i spełnienie wyznaczonych przez nas standardów. Nie będzie ona obligatoryjna, jednak pomoże beneficjentom wybrać godne zaufania firmy.
Co z osobami, które zostały poszkodowane przez nieuczciwe firmy?
Rząd pracuje nad specustawą o pomocy poszkodowanym w programie. To efekt współpracy Funduszu i kilku ministerstw. Celem jest zabezpieczenie osób, które zostały realnie poszkodowane.
Ustawa przede wszystkim pozwoli na zatrzymanie procedury ściągania pieniędzy od beneficjentów, którzy mogli zostać oszukani i zgłosili sprawę organom ścigania. Oczywiście w toku sprawy konieczne będzie rozstrzygnięcie, czy rzeczywiście doszło do oszustwa i złamania prawa. W takich wypadkach beneficjenci będą zabezpieczeni, a już WFOŚ-ie będą dochodzić roszczeń od wykonawców. Wychodzimy z założenia, że aparat państwa ma większe możliwości ściągnięcia należnych pieniędzy niż pojedyncze oszukane osoby.
Wielu wykonawców powtarza, że ucierpieli z powodu zawirowań w programie, choć działali uczciwie – bo od długiego czasu nie otrzymują środków za zrealizowane inwestycje. Jaka jest dziś skala tych oczekujących wypłat?
Liczba i kwota wszystkich opóźnionych wniosków o płatność sukcesywnie się zmniejsza – wg stanu na koniec stycznia mamy ich niecałe 33 tys. na kwotę 959 mln zł, podczas gdy w połowie stycznia było to ponad 40 tys. wniosków na prawie 1,2 mld zł.W sytuacjach, kiedy mamy podejrzenie nieprawidłowości, wnioski muszą być skrupulatnie sprawdzone i poprawione. Zdarzają się też błędy po stronie firm – mamy przypadki, że ktoś poprawia wniosek 8-10 razy, bo w międzyczasie nie nanosi zmian, które powinien.
Mówił pan, że nie ma już możliwości dotowania kotłów gazowych. Co zatem najczęściej wybierają beneficjenci?
Przede wszystkim średnia wartość grantu to dziś 62,7 tys. zł, więc zawiera to nie tylko samą wymianę źródła ciepła, ale też – przynajmniej częściową – termomodernizację.
Jeśli chodzi o rodzaj technologii – dziś między 70 a 75 proc. wniosków dotyczy kotłów na biomasę. 20-25 proc. to pompy ciepła. Publikacje o „rachunkach grozy” i zły PR pomp ciepła spowodowały, że wyraźnie straciły na popularności.
Czy tak duży przyrost kotłów na biomasę – która ma też być ważnym paliwem dla ciepłowni systemowych – nie niesie ze sobą zagrożeń, jak wahania cen i uzależnienie od importu?
Osobiście byłbym zadowolony z większego zróżnicowania źródeł ciepła, a nie takiej dominacji jednej technologii. Ale o tym decydują już sami beneficjenci i rynek.
