Pogoda 
W ciągu roku Instytut Badawczy IDEAS urósł do ponad 120 pracowników, 16 grup badawczych, projektów dla wojska i urzędów. Jak Pan ocenia ten start i czego się Pan nauczył przez ten rok?
Oceniając ten start, czuję ogromną satysfakcję, szczególnie z tempa budowania zespołu oraz z tego, jak świetnych mamy pracowników. Mówimy tu o badaczach, którzy mieli pełne prawo i możliwości robić karierę poza Polską, a jednak wybrali nasz ośrodek. Dla nas ostatecznym sprawdzianem jakości nie jest jednak tylko rekrutacja, ale zewnętrzna, niezależna weryfikacja na globalnym rynku naukowym. Regularne publikacje naszych zespołów na najbardziej prestiżowych światowych konferencjach AI są twardym dowodem, że nasza praca nie odstaje od inicjatyw zachodnich. Zrozumiałem też, że dużo jeszcze przed nami, ale nasz apetyt zdecydowanie rośnie w miarę jedzenia i realizacji bardzo ciekawych projektów.
ELLIS to dziś najbardziej prestiżowa liga AI w Europie. Niemcy mają Tybingę, Finlandia ma Helsinki. Jaką rolę w tej grze o przyszłość może odegrać Warszawa?
Polska kształci świetnych informatyków, co wynika chociażby z naszych wybitnych tradycji matematycznych. Niestety, od lat brakowało nam instytucjonalnej kotwicy w międzynarodowym środowisku AI. Właśnie takim filarem jest włączenie się do i aktywny udział w prestiżowej sieci ELLIS, co traktujemy jako jeden z głównych celów strategicznych IDEAS.
Ustanowienie pierwszej w Polsce pełnoprawnej jednostki w postaci ELLIS Institute byłoby twardym i jednoznacznym sygnałem dla całego świata, że robimy świetne badania w AI.
Oznaczałoby to nasze ostateczne wejście do samego centrum europejskiego ekosystemu badawczego AI. Ustanowienie takiej jednostki na pewno przyczyniłoby się znacząco do zmniejszenia zjawiska drenażu mózgów.
Jest Pan jedynym Polakiem w gronie 40 ekspertów powołanych przez Sekretarza Generalnego ONZ do globalnego panelu naukowego ds. AI, wybranych spośród ponad 2600 kandydatów z całego świata. Gdy zasiada Pan przy tym stole, jak Polska jest postrzegana przez pozostałych członków?
To dla mnie wielki zaszczyt, ale też poważne zobowiązanie jako dla badacza reprezentującego nasz region, pomagającego w tworzeniu niezależnych ocen dla globalnego panelu powołanego Organizację Narodów Zjednoczonych. Gdy zasiadam przy tym stole z reprezentantami mocarstw, widzę, że percepcja Polski jest pełna paradoksów. Z jednej strony jesteśmy powszechnie postrzegani jako nieprawdopodobnie silne zagłębie błyskotliwych inżynierów i algorytmików. Z drugiej strony, gołym okiem widać nasz dramatyczny brak proporcjonalnej siły państwa – brakuje nam wielkich rodzimych modeli, potężnego kapitału inwestycyjnego i krajowej infrastruktury. Jesteśmy potęgą jeśli chodzi o „brainware”, ale nadal w tyle, jeśli chodzi o organizację i skalę kapitału.
Dobre geny AI
Motywem przewodnim tegorocznych Innowatorów Wprost są „dobre geny AI”. Mówi Pan często o potrzebie budowania polskiego ekosystemu AI. Jakie są jego najmocniejsze fundamenty już dziś?
Naszym fundamentem są bez wątpienia wybitni ludzie – polscy matematycy i informatycy, którzy wygrywają międzynarodowe olimpiady i tworzą rdzeń firm typu Big Tech. Ale same „geny” nie przetrwają w niesprzyjającym środowisku. Głównym wyzwaniem w Polsce jest stworzenie ekosystemu, w którym najlepsi naukowcy przyjeżdżają do Warszawy, czy w niej zostają, z pełnego wyboru, a nie wyjeżdżają z konieczności braku perspektyw. To absolutnie wymaga stabilnego finansowania wieloletniego. Dotychczasowy model finansowania nauki w Polsce musimy zmienić tak aby zachęcać do prowadzenia wieloletnich, głębokich badań niezbędnych do tworzenia globalnych innowacji.
W Dolinie Krzemowej mówi się często, że technologia rodzi się tam, gdzie spotykają się nauka, kapitał i odwaga do ryzyka. W Polsce odwagi nigdy nie brakowało. Dlaczego więc nadal dużo trudniej przychodzi nam budowanie własnych technologicznych czempionów?
Odwagi w Polsce nie brakuje i nigdy nie brakowało, potrafimy jako naród podchodzić brawurowo do największych intelektualnych wyzwań. Trudność w budowaniu naszych jednorożców leży jednak w barierach rynkowych i rozbudowanej biurokracji.
Rodzimy rynek venture capital wciąż ma problem ze wspieraniem kapitałochłonnego, głębokiego „deep techu” oraz brakuje mu skali aby wspierać duże ryzykowne projekty.
Z kolei zagraniczni inwestorzy zderzają się u nas z prawem z innej epoki – nie potrafią zrozumieć, że często wymusza się na nich osobiste stawiennictwo u notariusza, żeby zainwestować miliony w nowoczesną spółkę. Te problemy sprawiają, że nasze startupy uciekają szukać kapitału w bardziej przyjaznych jurysdykcjach, i ostatecznie zaczynają działanie chociażby w Doline Krzemowej.
Rozwój i strategia
Często Pan wspomina, że dla Polski w obszarze AI wciąż istnieje „okno szansy”. Jak długo jeszcze będzie otwarte?
To okno szansy zmniejsza się z każdym kwartałem pozostawia do zagospodarowania coraz to bardziej wyspecjalizowane obszary. Mając na uwadze tempo konsolidacji globalnego rynku przez wielkie korporacje i zamykanie dostępu do ich modeli, ten kluczowy czas na zbudowanie naszej technologicznej suwerenności mierzymy w maksymalnie 3-5 latach. Jeśli w tym czasie nie wypracujemy własności intelektualnej i nie zainwestujemy strategicznie, skażemy się na bycie uzależnionym od licencji płynących z zewnątrz.
Rząd chce inwestować miliardy w gigafabryki AI. Pan ostrzega, że bez równoległych inwestycji w ludzi te pieniądze mogą pracować głównie dla globalnych graczy. Kto i jak powinien to powiedzieć rządowi wprost?
Trzeba to zakomunikować decydentom z całkowitą szczerością i to całkowicie poza bieżącym sporem politycznym. Prawda jest taka, że znaczna część europejskiej infrastruktury obliczeniowej już dziś w praktyce wykonuje operacje dla firm ze Stanów Zjednoczonych.
Jeśli zbudujemy wielkie serwerownie, ale nie zainwestujemy w ekspertów, którzy potrafią z tej mocy korzystać tworząc własne algorytmy, zrobimy de facto prezent zagranicznym korporacjom.
Jako środowisko eksperckie musimy głośno artykułować w organach doradczych, że gołe mury i kable nie tworzą innowacji, a tworzą je utalentowani ludzie.
Politycy lubią liczby i liczą kilometry kabli i teraflopsy. Pan liczy ludzi. Jak przekonać decydentów, nie tylko w Polsce, do zmiany tej perspektywy?
Najsilniejszym argumentem, do którego politycy na całym świecie podchodzą dziś z uwagą, jest bezwzględne bezpieczeństwo państwa i suwerenność technologiczna. Przekonuję ich, byśmy zastosowali żelazną regułę proporcji: na każdą złotówkę z miliardowych przetargów wydaną na sprzęt (hardware), musi przypadać dokładnie ta sama kwota w wieloletnim inwestowaniu w kapitał ludzki (brainware). Bez takiego stałego finansowania niezależnych jednostek badawczych, tworzenie własnych suwerennych kompetencji w ogóle nie ma racji bytu. Sprzęt błyskawicznie się starzeje, a algorytmy i kapitał ludzki są trwałą przewagą.
Jak wygląda ta proporcja dziś w Polsce, ile wydajemy na infrastrukturę, ile na ludzi?
Zestawienie tych liczb jest wręcz wstrząsające i pokazuje naszą gigantyczną, obiektywną dysproporcję. Podczas gdy publicznie operuje się miliardowymi sumami na budowę infrastruktury obliczeniowej i superkomputerów, budżety kluczowych, wiodących na rynku jednostek zajmujących się „brainware” są zatrważająco małe. Dla przykładu budżet IDEAS to około 40 milionów złotych rocznie. Przy kwotach infrastrukturalnych to wielkość wręcz symboliczna. Ten obraz brutalnie uświadamia nam, jak bardzo nasz system nie docenia pracy ludzkich umysłów leżących u podstaw każdej nowoczesnej technologii.
AI na etacie
IDEAS wdrożył system analizy aktów notarialnych, który pracę liczoną w godzinach skraca do kilku minut. Czy administracja publiczna jest gotowa na AI, czy wciąż trzeba ją przekonywać?
Sytuacja dynamicznie się zmienia. Administracja publiczna i samorządy przestają widzieć w sztucznej inteligencji ryzykowną ciekawostkę i zaczynają dostrzegać w niej narzędzie krytyczne dla efektywności funkcjonowania.
System ExtrAct, nad którym pracowaliśmy chociażby w kontekście wyciągania użytecznych danych i automatyzacji pracy z aktami notarialnymi (kluczowymi chociażby przy rejestrach podatkowych), to kapitalny przykład usprawnienia uciążliwej biurokracji.
Trzeba być jednak realistą – pokonanie barier organizacyjnych, budowa zaufania do nowych narzędzi oraz integracja ich z przestarzałymi systemami urzędów musi zająć trochę czasu. Nasze bardzo zaawansowane rozmowy z samorządami pokazują jednak, że jesteśmy na właściwej drodze.
Sektor energetyczny, wojsko a może administracja? Gdzie Pana zdaniem AI zrobi w Polsce największą rewolucję w ciągu 3–5 lat?
Moim zdaniem rewolucja dotknie ich wszystkich równolegle. W sektorze energetycznym i finansowym skomplikowane rynki wymagają precyzyjnego modelowania, a badaniami nad anomaliami w wielkich systemach zajmuje się nasz zespół „Sigma” kierowany przez dr. Piotra Tempczyka. Dla wojska sztuczna inteligencja jest warunkiem bezwzględnego operacyjnego przetrwania – od analizy zwiadu po drony i całkowicie własne systemy autonomiczne. W administracji zaś ogromny potencjał ma wspomniana automatyzacja dokumentów czy udoskonalanie istniejących już interfejsów.
Co musimy zrozumieć jako Europa
Gdyby miał Pan jutro godzinę z europejskimi przywódcami, bez protokołu i bez kamer, co by im Pan doradził?
Zupełnie szczerze i twardo powiedziałbym im, że dogłębne analizy globalne obnażają nasze katastrofalne zaległości. Europa przespała już poprzednią rewolucję związaną z internetem i nie wytworzyła własnych BigTechów. Teraz koncentruje się niestety na zarządzaniu innowacjami przez regulowanie, a nie ich wspierania. W tym samym czasie Dolina Krzemowa tworzy potężne nowe innowacje związane z AI i przejmuje nasze rynki. Doradziłbym radykalne cięcia ugrzecznionych drobnych grantów na rzecz masowego skupienia ogromnego kapitału inwestycyjnego na wiodących, europejskich konsorcjach wieloletnich. Podkreśliłbym również, aby przestali się bać. AI to nie zabójca miejsc pracy, to mechanizm napędzający postęp, co w oparciu o rynkowy Paradoks Jevonsa doprowadzi nas ostatecznie do zwiększonego popytu na wysoko wykwalifikowane i lepiej płatne umiejętności programistów.
Co poradziłby Pan młodemu Piotrowi Sankowskiemu, który dziś zastanawia się, czy warto budować karierę w AI w Polsce, czy tu jest dla niego miejsce?
Udzieliłbym twardej, pełnej realizmu rady. Nie ukrywałbym, że droga do stworzenia rewolucyjnego projektu typu deep tech w polskim krajobrazie urzędniczym jest bolesna i potężnie wymaga walki z niepotrzebną biurokracją. Ale mój główny, autentyczny argument brzmiałby: wyjeżdżając na Zachód do giganta technologicznego masz ogromną szansę stać się po prostu świetnie opłacanym, anonimowym inżynierem realizującym gotowe strategie innych. Decydując się na zostanie w Polsce – uczestniczysz w tworzeniu nowoczesnej gospodarki absolutnie od zera. Zyskujesz niesamowite poczucie decyzyjności i możesz stać się pionierem, rynkowym liderem zdolnym samodzielnie zbudować firmę definiującą reguły obronności, nauki czy medycyny.
Innowatory Wprost to nagroda dla tych, którzy przekształcają Polskę. Jeśli miałby Pan wskazać jeden warunek, jeden, konieczny, żeby Polska za dekadę była prawdziwym innowatorem w Europie, co by to było?
Tym ostatecznym, brzegowym i jedynym bezwzględnie koniecznym warunkiem byłaby głęboka odwaga rządzących do w pełni długoterminowego myślenia o państwie. Musi się ono materializować w trwałej, żelaznej stabilności nienaruszalnego finansowania nauki leżącej u podstaw komercjalizacji – model znany nam jako Kwadrant Pasteura.
A jeśli miałbym posłużyć się symbolicznym i namacalnym celem do zrealizowania na tę nadchodzące kilka lat, wskazałbym ustanowienie, zakotwiczenie i potężne sfinansowanie warszawskiego, centralnego Instytutu badawczego ELLIS.
To byłoby przypieczętowanie naszej drogi ku wytyczaniu własnych standardów na rynku AI w sposób podmiotowy.
