Jeziora widma Arktyki. Są ich miliony. Jedne powstają, inne nagle znikają

W Arktyce znajduje się ogromna liczba jezior powstałych na obszarach wiecznej zmarzliny, których liczba i kształt szybko się zmieniają w wyniku zmian klimatu.
Rozmarzanie wiecznej zmarzliny prowadzi zarówno do powstawania nowych jezior, jak i do zanikania istniejących, co jest widoczne m.in. poprzez badania satelitarne i projekt Lost Lakes.
Obserwacja arktycznych jezior pozwala monitorować procesy zachodzące pod ziemią, ma znaczenie dla mieszkańców tych regionów oraz dostarcza informacji o tempie przemian klimatycznych.
Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie

Arktyka jest jednym z najbardziej jeziornych regionów świata i jednocześnie w tempie szybszym niż reszta globu, się ociepla. To powoduje masowe rozmarzanie wiecznej zmarzliny. Zjawisko to prowadzi do głębokich przeobrażeń hydrologicznych, w ramach których miliony zbiorników wodnych ulegają dynamicznym przekształceniom, wpływając na globalny obieg węgla i stabilność ekosystemów.

Wraz ze wzrostem temperatur wieczna zmarzlina zaczyna rozmarzać. Może to prowadzić do powstawania nowych zagłębień wypełnionych wodą, a w konsekwencji do tworzenia się kolejnych jezior. Z drugiej strony topnienie zamarzniętego gruntu może powodować powstawanie kanałów odprowadzających wodę. W takich miejscach istniejące jeziora mogą gwałtownie się kurczyć, a nawet całkowicie zniknąć.

Zaginione jeziora. Powstała mapa arktycznych zbiorników

Naukowcy opracowali interaktywną bazę danych o nazwie „Lost Lakes”, która umożliwia obserwowanie zmian zachodzących w około czterech milionach arktycznych jezior. System wykorzystuje dane satelitarne i pozwala śledzić sytuację niemal w czasie rzeczywistym. Można również porównywać stan poszczególnych zbiorników z ich wyglądem w 2016 r. Na mapie można znaleźć jeziora, które już zniknęły.

Zdaniem badaczy obserwowanie jezior może być dobrym sposobem na pośrednie monitorowanie wiecznej zmarzliny. Jej bezpośrednie badanie na ogromnych, trudno dostępnych obszarach Arktyki jest skomplikowane, ponieważ zamarznięty grunt znajduje się pod powierzchnią. Jeziora są natomiast dobrze widoczne na zdjęciach satelitarnych, a ich zmiany mogą wskazywać na procesy zachodzące poniżej.

Wieczna zmarzlina jest szczególnie ważna również z punktu widzenia klimatuEVRIM AYDINAFP

Wieczna zmarzlina jest szczególnie ważna również z punktu widzenia klimatu. Przez tysiące lat w zamarzniętym gruncie gromadziły się szczątki roślin, zwierząt i mikroorganizmów, a wraz z nimi ogromne ilości węgla. Kiedy grunt rozmarza, część tego węgla może zostać uwolniona do atmosfery. W postaci gazów cieplarnianych może on dodatkowo przyczyniać się do ocieplania klimatu, co z kolei sprzyja dalszemu rozmrażaniu zmarzliny.

Proces powstawania arktycznych jezior może trwać dziesięciolecia, a nawet stulecia. Gdy temperatura gruntu przekracza punkt zamarzania, znajdujący się w nim lód zaczyna się topić. W efekcie powierzchnia terenu może się zapadać, tworząc zagłębienia, w których gromadzi się woda. Niektóre istniejące obecnie jeziora powstały jednak znacznie wcześniej – część z nich ma swoje początki jeszcze w okresie po ostatniej epoce lodowcowej, około 12 tysięcy lat temu.

Bardzo złe wieści nadchodzą z Grenlandii. Dzieje się coś bardzo złego
Antarktyda zyskała 695 mld ton lodu. Co więc z globalnym ociepleniem?

Zanikanie jezior można podejrzeć na mapie

Równie istotnym zjawiskiem jest zanik jezior. Rozmarzająca wieczna zmarzlina może stać się bardziej przepuszczalna, umożliwiając wodzie odpływ. W ten sposób jezioro może stopniowo zmniejszać swoją powierzchnię albo zostać niemal całkowicie osuszone. Naukowcy obserwowali takie zjawiska między innymi na Alasce, gdzie po wyjątkowo ciepłej zimie w 2018 r. niemal 200 jezior zmniejszyło swoją powierzchnię.

Samo powstawanie i zanikanie jezior nie jest zjawiskiem nowym. Jest częścią naturalnej dynamiki arktycznego krajobrazu. Dla naukowców ważne jest jednak tempo tych zmian oraz ich skala. Jeżeli liczba jezior i szybkość ich przekształcania zaczynają wyraźnie odbiegać od wcześniejszych obserwacji, może to być sygnałem postępującej degradacji wiecznej zmarzliny.

Mapa satelitarna północnej części lądu z licznymi zbiornikami wodnymi w formie jeziorek i oczek, oznaczonymi kolorowymi okręgami wskazującymi poziom pewności w klasyfikacji cech hydrologicznych według legendy w prawym dolnym rogu.

Widok poglądowy na jeziora z mapy Lost LakesLost Lakes Arctic Datamateriały prasowe

Obserwacja jezior ma również praktyczne znaczenie dla mieszkańców Arktyki. Obszary, w których grunt zawiera dużo lodu, mogą stać się niestabilne wraz z jego topnieniem. Ma to znaczenie przy planowaniu dróg, budynków i innej infrastruktury. Z kolei tereny z mniejszą zawartością lodu gruntowego mogą być mniej podatne na tego rodzaju przekształcenia.

Arktyczne jeziora charakteryzuje więc wyjątkowa dynamika. W przeciwieństwie do wielu jezior w innych częściach świata mogą stosunkowo szybko powstawać, zmieniać powierzchnię lub zanikać w związku z procesami zachodzącymi w wiecznej zmarzlinie.