Matka Boża Chełmska oficjalnie patronką Chełma. Watykan wydał dekret

Uroczystości odbyły się w święto Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, tradycyjnie obchodzone na Górze Chełmskiej 8 września. Sumie odpustowej rozpoczętej o godz. 11.30 przewodniczył nuncjusz apostolski w Polsce abp Antonio Guido Filipazzi.

W liturgii uczestniczyli również metropolita lubelski abp Stanisław Budzik, biskup Kopenhagi Czesław Kozon, biskupi pomocniczy archidiecezji lubelskiej, duchowni, przedstawiciele władz oraz mieszkańcy i pielgrzymi.

Watykan zatwierdził wybór Matki Bożej Chełmskiej na patronkę miasta Chełm

Dykasteria ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów oficjalnie zatwierdziła wybór Matki Bożej Chełmskiej na Patronkę Miasta Chełm. Dekret wydany 2 lipca 2026 roku podpisał sekretarz dykasterii, abp Vittorio Francesco Viola OFM.

W dokumencie Maryję określono jako „Patronkę przed Bogiem miasta Chełma”. Jest to tytuł o ściśle religijnym znaczeniu, potwierdzający jej rolę jako opiekunki i orędowniczki mieszkańców. Dekret nie zmienia statusu prawnego miasta, lecz nadaje patronatowi oficjalną rangę w Kościele katolickim.

Dokument dotarł do Chełma kilka tygodni przed uroczystym ogłoszeniem decyzji. 22 lipca abp Stanisław Budzik, metropolita lubelski, przekazał go kustoszowi sanktuarium ks. Andrzejowi Sternikowi. 29 lipca pismo otrzymał prezydent miasta Jakub Banaszek. Oficjalne ogłoszenie patronatu odbyło się 8 września, czyli w święto Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i dzień największego dorocznego odpustu na Górze Chełmskiej.

Podczas sumy odpustowej watykański dekret odczytał bp Artur Miziński, natomiast bp Adam Bab przedstawił dekret metropolity lubelskiego ogłaszający patronat. Jednocześnie 8 września ustanowiono świętem patronalnym Chełma. Oznacza to, że tytuł Patronki Miasta będzie miał własny dzień obchodów w lokalnym kalendarzu religijnym. Uroczystościom przewodniczył nuncjusz apostolski w Polsce abp Antonio Guido Filipazzi, a uczestniczyli w nich przedstawiciele duchowieństwa, władz samorządowych, mieszkańcy oraz pielgrzymi przybyli na Górę Chełmską.

Jak Watykan wybiera patrona miasta?

Ustanowienie patrona miasta wymaga przejścia kilku etapów. Zasady tej procedury określają watykańskie normy „De patronis constituendis” z 19 marca 1973 roku. Zgodnie z nimi patronem miejscowości może zostać Najświętsza Maryja Panna pod tytułem uznanym w liturgii, a także anioł lub święty. Wybór błogosławionego wymaga specjalnej zgody Stolicy Apostolskiej. Kandydaturę przedstawiają miejscowi duchowni i wierni, wyrażając swoje poparcie w głosowaniu, konsultacjach, petycji lub przez zebranie podpisów.

Sam wybór lokalnej wspólnoty nie kończy procedury. Potrzebna jest jeszcze aprobata właściwej władzy kościelnej, a następnie potwierdzenie Stolicy Apostolskiej. Do Rzymu trafiają dokumenty wskazujące kandydata, uzasadnienie wyboru oraz dowody poparcia. W stosownych przypadkach dołącza się również stanowisko władz cywilnych.

Ostateczne potwierdzenie wydaje w formie dekretu Dykasteria ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, która odpowiada m.in. za sprawy liturgii i lokalnych kalendarzy kościelnych.

W Chełmie formalne starania nabrały tempa 25 marca 2026 roku. Wtedy Rada Miasta poparła inicjatywę ustanowienia Matki Bożej Chełmskiej patronką miasta, zgłoszoną przez kustosza sanktuarium ks. Andrzeja Sternika. Za przyjęciem stanowiska zagłosowało 12 radnych. Stanowisko rady miało tylko znaczenie deklaratywne i potwierdzało poparcie części lokalnej wspólnoty, ale samo nie ustanawiało patronki.

Kolejny krok należał do metropolity lubelskiego abp. Stanisława Budzika, który 10 kwietnia 2026 roku skierował prośbę do Stolicy Apostolskiej. Dykasteria ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów wydała dekret 2 lipca, a więc niespełna trzy miesiące później. Sprawnemu przebiegowi procedury sprzyjały wielowiekowy kult Matki Bożej Chełmskiej, znaczenie sanktuarium na Górze Chełmskiej oraz trwałe miejsce maryjnej tradycji w historii i tożsamości miasta. Watykański dokument potwierdził więc wybór, który wcześniej uzyskał poparcie lokalnej wspólnoty i aprobatę władz kościelnych.

Matka Boża Chełmska patronką miasta. Oryginał ikony jest w Ukrainie

Historia Matki Bożej Chełmskiej ma zaskakujący, transgraniczny wymiar. Oryginalna ikona, przez wieki związana z Chełmem, znajduje się obecnie w Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku w Ukrainie.

W bazylice na Górze Chełmskiej wierni modlą się przed kopią wykonaną w 1938 roku przez chełmskiego malarza Władysława Ukleję. Ogłoszony w 2026 roku patronat odnosi się zatem do Matki Bożej czczonej pod tytułem Chełmskiej oraz do wielowiekowej tradycji, a nie do miejsca przechowywania konkretnego dzieła.

Początki ikony nadal budzą spory. Według legendy przywiozła ją z Bizancjum księżniczka Anna, żona księcia Włodzimierza, a na Górę Chełmską wizerunek miał trafić na początku XI wieku.

Źródła historyczne wskazują jednak na połowę XIII stulecia i dwór księcia Daniela Romanowicza. Jedna z hipotez łączy przybycie ikony z jego siostrą Teodorą. Pewne jest natomiast, że przez kolejne stulecia wizerunek otaczali czcią chrześcijanie różnych obrządków, a jego dzieje splotły się z religijną i kulturową historią polsko-ukraińskiego pogranicza.

Losy Chełmskiej Ikony Matki Bożej prowadzą również przez najważniejsze wydarzenia dawnej Rzeczypospolitej. W XVII wieku unicki biskup Jakub Susza zabiegał o przewiezienie obrazu do Warszawy. Wizerunek towarzyszył później królowi Janowi Kazimierzowi podczas kampanii wojennych, w tym bitwy pod Beresteczkiem w 1651 roku, stąd określenie „Madonna Wojenna„. W 1765 roku ikonę uroczyście koronowano według ceremoniału rzymskiego. Stało się to dzięki staraniom unickich biskupów Filipa Wołodkowicza i Maksymiliana Ryłły.

Oryginał opuścił Chełm w 1915 roku, gdy w obliczu zbliżającego się frontu duchowieństwo prawosławne wywiozło ikonę w głąb Rosji. Przez dziesięciolecia uchodziła za zaginioną, choć pozostawała w rękach prywatnych i przetrwała okres sowiecki. Ostatecznie trafiła do muzeum w Łucku, a przeprowadzone badania potwierdziły, że jest to historyczna Chełmska Ikona Matki Bożej.

Nowe święto Chełma i wielowiekowa tradycja

Oficjalne ogłoszenie patronatu poprzedziła XXXIX Nadzwyczajna Sesja Rady Miasta Chełm, zwołana 8 września 2026 roku na wniosek prezydenta Jakuba Banaszka. Radni obradowali od godz. 8 w dawnej kaplicy, mieszczącej się obecnie w budynku Muzeum Ziemi Chełmskiej przy ul. Świętego Mikołaja 4. Podczas sesji odczytano dekret Stolicy Apostolskiej, a sanktuarium na Górze Chełmskiej otrzymało Odznaczenie Prezydenta Miasta. Kilka godzin później patronat ogłoszono podczas uroczystej liturgii w bazylice.

Odpust ku czci Matki Bożej Chełmskiej od pokoleń przyciąga na Górę Chełmską mieszkańców regionu i piesze pielgrzymki z okolicznych parafii. Pątnicy przynoszą róże, które zgodnie z miejscowym zwyczajem są błogosławione po wybranych Mszach świętych.

W 2026 roku główne uroczystości odbyły się 7 i 8 września, a ich przedłużeniem jest oktawa trwająca do 15 września. W programie znalazły się m.in. pielgrzymki młodzieży, rad parafialnych, pracowników ochrony zdrowia, seniorów i motocyklistów. Ostatni dzień obchodów poświęcono rocznicy koronacji Chełmskiej Ikony Matki Bożej oraz ofiarowaniu wotów.

Dekret podpisany 2 lipca 2026 roku nie zapoczątkował zatem nowego kultu, lecz oficjalnie potwierdził tradycję obecną w Chełmie od wielu stuleci. Dla katolików Matka Boża Chełmska jest patronką i orędowniczką, a dla miasta ważnym znakiem historii pogranicza, na którym przez wieki spotykały się różne narody i obrządki chrześcijańskie.