Odkrycie podczas budowy S7. W polskich górach znaleziono ekstremalny okaz

Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego wraz z międzynarodowym zespołem badawczym opisali nowy rodzaj i gatunek skrzypłocza – Polonolimulus zaleziankensis. Został on odkryty na terenie Gór Świętokrzyskich. Niezwykły skrzypłocz ma silnie wydłużone kolce policzkowe oraz zmienione proporcje ciała, co czyni go jedną z bardziej ekstremalnych form w obrębie austrolimulidów, twierdzą badacze.

„Historia samych okazów jest równie niezwykła, co los stanowiska, z którego pochodzą. Dwa skrzypłocze zostały zebrane przez dr. Grzegorza Niedźwiedzkiego w latach 2007-2008, podczas prac związanych z budową drogi ekspresowej S7 na północny wschód od Kielc. Stanowisko miało charakter tymczasowy. Odsłonięto je w trakcie robót ziemnych, a następnie zasypano” – czytamy w Serwisie Naukowym Uniwersytetu Warszawskiego. Skamieniałości zachowały się jako naturalne odciski, które po wielu latach udało się na nowo ocenić.

Odkrycie to wskazuje, że dawne skrzypłocze cechowały się znacznie większą różnorodnością niż ich współczesne odpowiedniki. Jak podkreślają badacze „wcześniejszy zapis kopalny pokazuje coś zupełnie innego – dużą różnorodność form”, co podważa uproszczone postrzeganie tej grupy jako niemal niezmiennej ewolucyjnie.

Ten skalny blok z odciskiem wiele lat leżał magazynie naszej grupy badawczej paleobiologii na Wydziale Biologii UW. Zobaczyłem go po raz pierwszy na drugim roku studiów, w 2020 r.

---

Skrzypłocz odkryty w górach w Polsce

Skrzypłocze to zwierzęta, które obecnie występują w Oceanie Atlantyckim u wybrzeży Ameryki Północnej i Środkowej oraz przy azjatyckich brzegach Pacyfiku. Najbardziej znanym ich gatunkiem jest Limulus polyphemus. Formy kopalne zasiedlały także wody słodkie. Podobnie jak u wielu skorupiaków krew skrzypłoczy ma barwę niebieską, a czynnikiem transportującym tlen w organizmie jest hemocyjanina, a nie hemoglobina. Testy bakteryjne wykonane z krwi skrzypłoczy wykorzystywane są m.in. w przemyśle kosmicznym do natychmiastowego kontrolowania jałowości podzespołów szykowanych do ekspedycji w sondach kosmicznych.

Nowo opisany gatunek z Gór Świętokrzyskich pochodzi z wczesnego triasu sprzed około 250 mln lat i należy do wymarłej rodziny Austrolimulidae, obejmującej najbardziej nietypowe kopalne skrzypłocze. Gatunek wyróżniał się wydłużonymi kolcami policzkowymi oraz zmodyfikowanymi proporcjami ciała. Badacze określają tę budowę jako „ekstremalną”, ponieważ znacząco odbiega ona od klasycznego wyglądu współczesnych skrzypłoczy.

Oceaniczny odkurzacz z niebieską krwią

Szczególnie interesująca okazała się także historia odkrycia skamieniałości w Polsce. Okazy odnaleziono podczas budowy drogi ekspresowej S7 w rejonie Gór Świętokrzyskich. Stanowisko miało charakter tymczasowy i po zakończeniu prac zostało zasypane. Jeden z odnalezionych bloków skalnych przez wiele lat pozostawał w magazynie Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, zanim zainteresowali się nim badacze zajmujący się paleobiologią stawonogów.

Analiza wykazała ponadto, że skrzypłocze już we wczesnym triasie występowały na bardzo rozległych obszarach dawnej Pangei – od terenów dzisiejszej Polski po Australię i Amerykę Północną. Zdaniem naukowców może to świadczyć o wcześniejszym różnicowaniu się tej grupy jeszcze przed wielkim wymieraniem permskim. Ale to wciąż hipoteza wymagająca dalszych badań, mówią badacze.

Skrzypłocze określane są przez naukowców oceanicznymi odkurzaczami, ponieważ odżywiają się niemal wszystkim, co znajdą na dnie morskim. Dzięki swojej uniwersalności i dużej tolerancji środowiskowej przetrwały liczne zmiany klimatyczne oraz masowe wymierania. To organizmy bardzo odporne, wszystkożerne i trudne do wyparcia ze swojej niszy.