Koszty rosną, miejsc w placówkach brakuje, a rodziny często zostają z tym problemem same. Kto zajmie się starszymi, gdy bliskich nie stać na pomoc?
„Nie mogłam jej nigdzie oddać”
Wiktoria Minova ma 30 lat. Od czterech lat opiekuje się babcią, która przeszła udar niedokrwienny mózgu.
– Babcia zajmowała się mną, kiedy moja mama musiała wyjechać za granicę do pracy. Tak życie zatoczyło koło i teraz to ja opiekuję się babcią – mówi Wiktoria.
Chociaż jej babcia jest sprawna fizycznie, w wielu aspektach codziennego życia potrzebuje pomocy.
– Stwierdziłam, że nie mogę jej nigdzie oddać. Po prostu nie widziałam innego rozwiązania niż zajęcie się babcią. Inną sprawą jest to, że opłata za dom opieki jest ogromna, a kolejki oczekujących bardzo długie – zaznacza.
Opieka nad chorą osobą wiąże się jednak z wieloma wyzwaniami.
– Nie wiedziałam, z czym to się je. Pierwsze dwa lata były dość ciężkie, ale teraz mamy już wiele spraw wypracowanych – tłumaczy.
Długa lista wydatków
Przez ten czas Wiktoria przystosowała mieszkanie tak, aby było jak najbardziej dostępne i bezpieczne dla babci. Konieczny był remont, szczególnie łazienki. Trzeba było też kupić łóżko z barierkami i zadbać o zabezpieczenie domowych sprzętów.
– W oknach nie ma klamek, a kiedy wychodzę, gaz jest wyłączony. Wszystko jest zorganizowane tak, żeby babcia nie mogła zrobić sobie krzywdy. Na rogach stołów są ochraniacze, bo babcia nie jest świadoma tego, co robi – wylicza Wiktoria.
To jednak tylko część wydatków związanych z opieką.
– Babcia ma emeryturę w wysokości około 3 tys. zł. Otrzymujemy też świadczenie wspierające, wynoszące około 2300 zł. Cztery tysiące złotych miesięcznie idą na samą opiekunkę. Trzeba też zapewnić jej wyżywienie, a do tego dochodzą wyższe rachunki za ogrzewanie i prąd. Kolejny duży wydatek to przede wszystkim pieluchy, leki i środki higieniczne dla babci. Nawet jeśli są refundowane, w danym miesiącu trzeba mieć pieniądze, żeby za nie zapłacić, a zwrot otrzymuje się dopiero później – tłumaczy.
„Nie mogę po prostu wyjść i zostawić babci samej w domu”
Wiktoria pracuje w restauracji po 12 godzin dziennie. Tylko w ten sposób są w stanie się utrzymać. Łączenie pracy zawodowej z opieką nad babcią wymaga jednak nieustannej organizacji i wiąże się z dodatkowymi kosztami.
– Zimą babcia musi mieć ciepło. Jeśli zachoruje, nie mam z kim jej zostawić. Dochodzą też koszty transportu, bo babcia nigdzie sama nie dojdzie i wszędzie trzeba ją zawieźć. Do tego dochodzi kosztowna dieta cukrzycowa. Dużo pieniędzy wydajemy również na logopedę, bo babcia ma afazję – wyjaśnia.
Odnalezienie się w systemie opieki i uzyskanie potrzebnego wsparcia nie było łatwe.
– Dużo czytałam na różnych forach, na przykład na Facebooku. Mam też ciocię, która jest pielęgniarką, więc ona również próbowała pomóc. Naprawdę było przy tym mnóstwo papierkowej roboty. Trzeba było po prostu usiąść i wszystko załatwić – opowiada.
Babcia Wiktorii ma dwie córki.
– Moja mama mieszka za granicą i nie może sprawować opieki nad swoją matką na co dzień. Siostra mamy nie chce natomiast się nią zajmować – tłumaczy.
Po trzech latach Wiktoria wypracowała system, w którym niemal każdy element codzienności jest podporządkowany opiece nad babcią. Wieczorami przygotowuje posiłki na kolejny dzień. W nocy wstaje trzy razy, ponieważ babcia tyle razy korzysta z toalety. Na czas dla siebie praktycznie nie ma miejsca.
– Kiedy znajomi proponują wyjście na imprezę, ja nie mogę po prostu wyjść i zostawić babci samej w domu. Jestem w takim wieku, że powinnam móc wychodzić ze znajomymi, a nawet pojechać na wesele. U mnie wszystko trzeba organizować z miesięcznym wyprzedzeniem, żeby znaleźć kogoś, kto przyjdzie do babci na noc. Zdarza się jednak, że dwa dni przed weselem babcia zachoruje i muszę zrezygnować, bo nie mogę zostawić jej samej w domu z gorączką – mówi.
„Zaczęłam zadawać sobie pytanie, dlaczego to spotyka właśnie mnie”
Czasami z pomocą przychodzi sąsiadka w ramach opieki wytchnieniowej organizowanej przez MOPS.
– Dzięki temu sąsiadka, którą babcia zna, może czasem z nią zostać. Mam wtedy kilka godzin dla siebie, mogę gdzieś wyjść albo nadrobić zaległości w pracy – zaznacza. Mimo to codzienność Wiktorii jest wyczerpująca. Po 12 godzinach pracy w restauracji czekają na nią kolejne obowiązki związane z opieką nad babcią.
– Zdarza się, że jestem wyczerpana zarówno fizycznie, jak i psychicznie. Nieraz muszę wyjść do łazienki i policzyć do dziesięciu, bo opieka nie jest łatwa. Chciałabym wyjechać na tydzień na wakacje i po prostu o nic się nie martwić – przyznaje.
Wiktoria prowadzi konto na TikToku, na którym opowiada o tym, jak naprawdę wygląda opieka nad bliską, chorą osobą. Zdecydowała się na to, gdy poczuła, że sytuacja zaczyna ją przerastać.
– Założyłam konto, kiedy byłam już tak załamana psychicznie, że zaczęłam zadawać sobie pytanie, dlaczego to spotyka właśnie mnie. Są rzeczy, o których nie ma pojęcia ktoś, kto sam nie opiekuje się chorą osobą i nie zna tej rzeczywistości od środka – mówi.
Jak dodaje, w internecie często spotyka się z komentarzami świadczącymi o tym, że ludzie nie rozumieją, jak wysokie są koszty opieki.
– Ktoś potrafi mi napisać: babcia ma pewnie dobrą emeryturę, dlatego z tobą mieszka. To właśnie pokazuje, że niektórzy kompletnie nie mają pojęcia, ile kosztuje opieka nad chorą osobą. Chcę im pokazać, jak jest naprawdę – dodaje.
Kogo stać na opiekę?
Społeczeństwa się starzeją. Według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) do 2030 roku jedna na sześć osób na świecie będzie miała co najmniej 60 lat.
– Mało kogo stać dzisiaj na starość. Zaczynamy wchodzić w tak zwany system tajlandzki, w którym nie ma emerytury ani renty i to, jak wychowa się dzieci, decyduje o tym, jaką będzie się miało starość. A z tym wychowaniem bywa różnie – mówi Ada Zaorska, przewodnicząca Polskiego Stowarzyszenia Opieki Domowej.
Jak zauważa, system opieki nad osobami starszymi w Polsce zaczął się zmieniać m.in. po wejściu kraju do Unii Europejskiej, kiedy wiele osób wyjechało w poszukiwaniu pracy za granicę. Ich rodzice zostali sami.
– W momencie, kiedy byli jeszcze sprawni, wszystko jakoś się układało. Problemy zaczynały się wtedy, gdy ich sprawność stopniowo się pogarszała – tłumaczy.
Kiedyś opieka nad seniorami była w dużej mierze zapewniana przez rodziny wielopokoleniowe. Dziś takich gospodarstw domowych jest coraz mniej, a wraz z nimi kurczy się naturalna sieć wsparcia dla osób starszych.
– Emerytury są takie, jakie są, niewielkie. Trudno z nich wygospodarować dodatkowe pieniądze, kiedy trzeba zapłacić czynsz, kupić leki i podstawowe produkty spożywcze. Na opiekę zostaje naprawdę bardzo, bardzo niewiele, o ile w ogóle cokolwiek – zaznacza Ada Zaorska.
Tymczasem koszty profesjonalnej opieki są wysokie.
– I tu właśnie pojawia się problem. W mniejszych miejscowościach jest pod tym względem nieco łatwiej, bo oczekiwania finansowe bywają tam niższe. W dużych miastach koszty są już znacznie wyższe. Z tego, co słyszałam, stawki za opiekę świadczoną bez umowy, sięgają nawet 50 złotych za godzinę – wyjaśnia.
Ogromne koszty domów opieki. Wcześniej gigantyczna kolejka
Alternatywą są domy opieki. Na miejsce trzeba jednak czekać średnio pół roku, a w niektórych przypadkach nawet kilka lat. Pobyt w takiej placówce również wiąże się z dużymi wydatkami.
– Domy opieki, nawet państwowe, nie są tanie. Miesięczny koszt pobytu może wynosić około osiem tysięcy złotych, a nawet więcej. W naszym środowisku mówi się, że brakuje nawet setek tysięcy miejsc w domach opieki – podkreśla Zaorska.
Liczba osób potrzebujących pomocy stale rośnie. Zgodnie z danymi Polskiego Stowarzyszenia Opieki Domowej na tysiąc osób w wieku 65 lat i więcej przypada w Polsce około 11 miejsc w placówkach stacjonarnej opieki długoterminowej. Co dzieje się z osobami, dla których brakuje miejsc, a których nie stać na prywatną opiekę? Często odpowiedzialność spada na rodzinę.
– Ktoś z rodziny rezygnuje z pracy. Najczęściej jest to córka, czasami synowa, a niekiedy córka i synowa wspólnie. Taka osoba zaczyna opiekować się starszymi rodzicami lub teściami. W efekcie jedna osoba wypada z rynku pracy, choć mogłaby pracować i zarabiać na własną emeryturę. To również trzeba brać pod uwagę w dłuższej perspektywie – zaznacza rozmówczyni.
Opieka nad bliską osobą to ogromne wyzwanie. W praktyce może oznaczać pracę przez całą dobę, bez chwili wytchnienia. Pomoc oferują ośrodki pomocy społecznej, jednak ich możliwości są ograniczone.
– Urzędy miast mają ustawowy obowiązek zapewniania opieki osobom starszym, ale pieniądze, które na ten cel otrzymują, również nie są z gumy. Prowadzę firmę opiekuńczą od 33 lat, więc przez ten czas sporo zobaczyłam i poznałam historię opieki w Polsce. Na początku mojej działalności dyżury przy podopiecznych trwały cztery, sześć, osiem, a czasami nawet dwanaście godzin dziennie, jeśli była taka potrzeba. Dziś możliwości finansowe gmin pozwalają często jedynie na dwie lub trzy godziny opieki dziennie. Realizujemy obecnie także projekty unijne w różnych miejscowościach, ale to wciąż kropla w morzu potrzeb – tłumaczy Ada Zaorska.
Brakuje opiekunów
Kolejnym problemem jest niedobór opiekunów. Co najmniej pół miliona osób w Polsce wymaga opieki długoterminowej, a już dziś brakuje około 50 tysięcy osób gotowych ją świadczyć, jak wynika z danych PSOD.
– Oczywiście są młodsi opiekunowie, ale jest ich niewiele. W praktyce do pracy przychodzą często kobiety, które same są już na emeryturze i w ten sposób dorabiają. Ich siły również jednak kiedyś się skończą. Zawód opiekuna jest bardzo niestabilny, ponieważ zarabia tylko wtedy, kiedy ma podopiecznego. Tak naprawdę nie wie, ile zarobi w danym miesiącu – wyjaśnia Zaorska.
Jej zdaniem jednym z rozwiązań mogłoby być zatrudnianie opiekunów z krajów spoza Unii Europejskiej. Problemem są jednak trudności z uzyskaniem wiz.
– Niestety, zdarzają się odmowy wydania wiz osobom, które chcą pracować jako opiekunki. Nawet jeśli wcześniej wielokrotnie przyjeżdżały do Polski i wracały do swoich krajów po wygaśnięciu wiz, dziś mają trudności z ponownym przyjazdem. A firmy opiekuńcze utrzymują się w Polsce też dzięki temu, że mogą tych cudzoziemskich opiekunów zaangażować w zagraniczne zlecenia, ale z eksportem usług także jest obecnie problem. Z kolei przy utrzymującej się niechęci wobec cudzoziemców sytuacja w opiece staje się coraz trudniejsza – zaznacza.
Jej zdaniem konsekwencje mogą być poważne. Doświadczone opiekunki, które zdobyły umiejętności podczas pracy z polskimi podopiecznymi, mogą szukać zatrudnienia w innych krajach Europy.
– Unia Europejska się starzeje, a osoby, które chcą pracować w opiece i mają już doświadczenie zdobyte w Polsce, mogą wyjechać do Holandii, Belgii, Niemiec, Włoch czy krajów skandynawskich. Tam czekają na takie opiekunki. Te państwa mogą szybko wprowadzić przepisy, które umożliwią im legalną pracę. U nas tymczasem będą narastać braki kadrowe – przewiduje Zaorska.
Podkreśla również, że warto szerzej otworzyć rynek pracy na opiekunki z Białorusi i Ukrainy.
– Łatwiej może im być porozumieć się z osobami starszymi niż opiekunom posługującym się wyłącznie językiem angielskim – zaznacza.
30 września 2026 roku weszły w życie przepisy dotyczące bonu senioralnego. Rozwiązanie to ma zapewniać wsparcie w formie usług opiekuńczych świadczonych w miejscu zamieszkania seniora. Zdaniem Ady Zaorskiej skala przewidzianego finansowania jest jednak niewystarczająca w stosunku do potrzeb.
– Na program przeznaczono 100 milionów złotych na kwartał dla całej Polski, te pieniądze się rozpływają – tłumaczy.
I chociaż, jak przyznaje, z roku na rok dostęp do opieki staje się coraz trudniejszy, nie traci nadziei na poprawę sytuacji.
– Proszę, mówię i tłumaczę, że musimy po prostu się spotkać. I to nie tylko w gronie rządzących, ale przede wszystkim z przedstawicielami firm, które mają duże doświadczenie na rynku. Zaprosiłabym również urzędy miast i gmin, ponieważ to one dysponują pieniędzmi przeznaczonymi na opiekę. Powinniśmy wspólnie zastanowić się nad rozwiązaniami, które można wdrożyć – mówi.
Warto, jak mówi, przy tym czerpać z doświadczeń innych krajów.
– Rozwiązania istnieją. Trzeba tylko rozmawiać – podsumowuje Ada Zaorska.
