Pierwsza od ponad 90 lat publiczna egzekucja w USA. Kim jest Nidal Hasan?

Zapowiedź władz wywołała w USA spór o granicę między jawnością a publicznym widowiskiem. Amerykańskie egzekucje mogą obserwować wyznaczeni świadkowie, lecz żadnej dotąd nie transmitowano masowej widowni.

Prawnicy podkreślają również, że ogłoszona data może się zmienić. Hasan zakończył bezpośrednią wojskową drogę odwoławczą, ale nadal może wystąpić do sądu federalnego o wstrzymanie wykonania kary

Kim jest Nidal Hasan?

Nidal Malik Hasan urodził się 8 września 1970 roku w Arlington w Wirginii. Jest synem palestyńskich imigrantów. Po ukończeniu szkoły średniej wstąpił do armii jako szeregowy, a następnie podjął studia. Zdobył dyplom z biochemii na Virginia Tech, a w 2003 roku ukończył medycynę na wojskowym Uniformed Services University of the Health Sciences. Specjalizację z psychiatrii odbył w Walter Reed Army Medical Center.

Z czasem coraz bardziej izolował się od współpracowników, a zajęcia i prezentacje wykorzystywał do przedstawiania własnych poglądów dotyczących wojen w Iraku i Afganistanie. W 2007 roku przekonywał, że muzułmańscy żołnierze, których przekonania religijne kolidują z udziałem w tych konfliktach, powinni mieć możliwość odejścia ze służby albo przejścia na stanowiska niezwiązane z walką.

Wiosną 2009 roku Hasan awansował do stopnia majora, a w lipcu rozpoczął pracę w wojskowym szpitalu Darnall w bazie Fort Hood w Teksasie. Jako psychiatra zajmował się żołnierzami, w tym osobami wracającymi z misji w Iraku i Afganistanie. Jego wcześniejsza praca budziła jednak poważne zastrzeżenia. Raport senacki wykazał, że w ocenach służbowych umniejszano znaczeniu jego skrajnych wypowiedzi i problemów zawodowych, choć jeden z instruktorów oraz jeden ze współpracowników nazywali go „tykającą bombą”.

Pod koniec października otrzymał rozkaz, by najpóźniej 28 listopada zgłosić się na szkolenie poprzedzające wyjazd do Afganistanu. Według dokumentów sądowych powiedział wówczas jednemu ze współpracowników, że wojsko „bardzo się myli„, jeśli sądzi, że zdoła go wysłać. Po otrzymaniu rozkazu zaczął też wybierać miejsce przyszłego ataku. Rozważał bazę Fort Benning w Georgii oraz przeprowadzenie zamachu już w Afganistanie, lecz ostatecznie wybrał dobrze sobie znany ośrodek w Fort Hood.

Radykalizacja Nidala Hasana. FBI wiedziało o jego kontaktach z al-Awlakim

FBI wiedziało o korespondencji Nidala Hasana z Anwarem al-Awlakim, amerykańsko-jemeńskim kaznodzieją, który później wyrósł na czołowego propagandystę Al-Kaidy na Półwyspie Arabskim. Od grudnia 2008 do czerwca 2009 roku Hasan wysłał mu kilkanaście wiadomości, pytając między innymi o religijną ocenę zamachów samobójczych.

Al-Awlaki odpowiedział zaledwie dwukrotnie i nie nakłaniał go w tych wiadomościach do przemocy. Agenci uznali kontakt za związany z pracą naukową wojskowego psychiatry.

Analiza George Washington University wykazała później, że radykalizacja Hasana rozpoczęła się kilka lat przed tą korespondencją, a e-maile były jednym z jej przejawów. Raport senacki wskazał natomiast, że FBI i Departament Obrony USA posiadały wystarczająco dużo informacji, by rozpoznać postępującą radykalizację, lecz nie zestawiły ich w spójny obraz.

Służby nie znały terminu, ani dokładnego miejsca ataku, jednak mogły dokładniej przeanalizować zachowanie Hasana i jego coraz bardziej skrajne poglądy.

Jak doszło do ataku w Fort Hood?

5 listopada 2009 roku Nidal Hasan wszedł do Soldier Readiness Processing Center w bazie Fort Hood. W ośrodku żołnierze przechodzili badania, szczepienia i załatwiali formalności przed wyjazdem na zagraniczne misje.

Hasan miał półautomatyczny pistolet z celownikiem laserowym, magazynki o zwiększonej pojemności oraz niemal 400 sztuk amunicji.

Wcześniej odwiedził ośrodek od siedmiu do dziewięciu razy bez wyraźnego powodu służbowego, a na strzelnicy ćwiczył szybkie przeładowywanie broni. Gdy rozpoczął ostrzał, kierował ogień w stronę żołnierzy próbujących wydostać się z ośrodka. Pozbawił życia 13 osób, w tym 12 żołnierzy i cywilnego pracownika armii, a 32 kolejne zranił.

Najintensywniejsza część strzelaniny trwała od pięciu do dziesięciu minut, po czym Hasan wyszedł z budynku i ruszył za uciekającymi. Ogień otworzyła do niego funkcjonariuszka Kimberly Munley.

Hasan postrzelił ją, lecz chwilę później został obezwładniony przez funkcjonariusza Marka Todda. Rany postrzałowe uszkodziły jego kręgosłup i od tamtej pory porusza się na wózku. Śledczy zabezpieczyli w miejscu ataku 146 łusek i sześć magazynków. Agenci FBI oznaczali tak wiele śladów, że zabrakło im numerowanych znaczników.

Proces przed sądem wojskowym ruszył w sierpniu 2013 roku. Hasan reprezentował samego siebie, przyznał przed panelem oficerskim, że to on strzelał, i oświadczył, że „zmienił stronę„. Nie powołał świadków, niemal nie przesłuchiwał osób zeznających przeciwko niemu i zrezygnował z mowy końcowej. Jego wojskowi doradcy prawni obawiali się, że celowo zmierza do otrzymania kary śmierci, ponieważ uważał, że egzekucja pozwoli mu uchodzić za męczennika.

23 sierpnia został uznany za winnego 13 zabójstw z premedytacją oraz 32 usiłowań zabójstwa, a 28 sierpnia 2013 roku trzynastoosobowy panel oficerski jednogłośnie wymierzył mu karę śmierci.

Egzekucja Nidala Hasana ma być transmitowana na żywo. Pentagon zapowiada precedens

Egzekucję Nidala Hasana wyznaczono na 3 grudnia 2026 roku o godz. 13 czasu środkowoamerykańskiego, czyli o godz. 20 czasu polskiego. Wyrok ma zostać wykonany przez pluton egzekucyjny w bazie Fort Hood w Teksasie. Donald Trump zatwierdził tę decyzję na wniosek sekretarza obrony Pete’a Hegsetha. Termin i miejsce wybrano celowo.

Egzekucja przypadnie w czwartek, o zbliżonej godzinie i w tej samej bazie, w której doszło do strzelaniny. Nie ujawniono dotąd dokładnego miejsca na terenie rozległego kompleksu wojskowego

Pentagon zapowiedział, że egzekucja Nidala Hasana będzie transmitowana na żywo, lecz nie wskazał jeszcze serwisu ani zasad dostępu do nagrania. Nie wiadomo również, czy transmisja zostanie objęta ograniczeniem wiekowym, technicznym opóźnieniem albo zabezpieczeniem przed kopiowaniem.

Według Reutersa nie jest znany wcześniejszy przypadek transmisji legalnej egzekucji w Stanach Zjednoczonych ani w innym państwie. Dotychczas wykonanie kary śmierci mogli obserwować wyznaczeni świadkowie, między innymi bliscy ofiar, prawnicy, funkcjonariusze i przedstawiciele mediów. Sądowe próby uzyskania zgody na telewizyjną transmisję kończyły się odmową.

Ostatnią legalną egzekucję publiczną w USA przeprowadzono 14 sierpnia 1936 roku w Owensboro w stanie Kentucky. Rainey Bethea został wówczas powieszony na oczach około 20 tys. ludzi. Jeśli wyrok na Hasanie zostanie wykonany zgodnie z planem, będzie to pierwsza legalna egzekucja udostępniona szerokiej publiczności w USA od ponad 90 lat

W wojskowym wymiarze sprawiedliwości ostatnim skazańcem straconym przez armię USA był John A. Bennett, powieszony w 1961 roku, natomiast ostatnie wojskowe rozstrzelanie odbyło się 31 stycznia 1945 roku. Pluton egzekucyjny wykonał wtedy we Francji wyrok na szeregowym Eddiem Sloviku, skazanym za dezercję podczas II wojny światowej.

Czy egzekucja Nidala Hasana odbędzie się 3 grudnia 2026 roku?

Ogłoszony termin nie jest ostateczny. Sąd federalny może wstrzymać egzekucję, jeśli obrona Hasana uruchomi dostępną jeszcze procedurę cywilną. Donald Trump zatwierdził karę śmierci 2 października, a cztery dni później pełniący obowiązki sekretarza armii Adam Telle wskazał datę jej wykonania.

Odmowa rozpoznania skargi Hasana przez Sąd Najwyższy USA 31 marca 2025 roku zakończyła bezpośrednią drogę odwoławczą w sądownictwie wojskowym, ale nie zamknęła mu dostępu do sądów cywilnych.

Regulamin Army Regulation 190-55 wymaga, aby sekretarz armii wyznaczył egzekucję w terminie od 60 do 150 dni po zatwierdzeniu wyroku przez prezydenta.

Hasan może jeszcze skierować do federalnego sądu cywilnego wniosek o habeas corpus. W tej procedurze sąd nie prowadzi procesu od początku ani ponownie nie rozstrzyga o winie skazanego. Sprawdza natomiast, czy osadzenie oraz planowane wykonanie kary są zgodne z konstytucją i prawem federalnym.

Wraz ze skargą obrona może wystąpić o wstrzymanie egzekucji do czasu rozpoznania sprawy. Złożenie dokumentów nie zatrzyma jednak wykonania kary, ponieważ potrzebne będzie postanowienie sądu.

Taki scenariusz ma precedens w wojskowym systemie prawnym. W 2008 roku federalny sąd w Kansas wstrzymał zaplanowaną egzekucję Ronalda Graya, choć wcześniej zatwierdził ją prezydent George W. Bush. Postępowanie Hasana również może potrwać miesiące lub lata, zwłaszcza jeśli sprawa trafi do kolejnych instancji.

Publiczna egzekucja czy polityczne widowisko? Pentagon wkracza na nieznany teren

Zapowiedź transmisji egzekucji Nidala Hasana otworzyła w Stanach Zjednoczonych spór wykraczający poza ocenę jego zbrodni. Sekretarz obrony Pete Hegseth argumentuje, że publiczność powinna zobaczyć konsekwencje najcięższych przestępstw. Prawnicy i przeciwnicy tego rozwiązania ostrzegają jednak przed przekształceniem państwowej kary w widowisko.

Do 9 października 2026 roku Pentagon nie ogłosił serwisu, regulaminu, ograniczeń wiekowych ani technicznych zabezpieczeń transmisji. Nie określił również, czy obraz będzie nadawany z opóźnieniem i czy odbiorcy otrzymają możliwość jego utrwalania. Nawet po usunięciu oficjalnego materiału kopie mogłyby błyskawicznie trafić do mediów społecznościowych i serwisów działających poza USA.

Deborah Denno, profesorka prawa badająca amerykańskie metody wykonywania kary śmierci, podkreśla w rozmowie z BBC, że Stany Zjednoczone nigdy wcześniej nie transmitowały egzekucji. Jej zdaniem transmisja wymusiłaby poziom jawności niespotykany dotąd w amerykańskim systemie karnym.

Plan Pentagonu wyróżnia się także na tle światowych danych. Amnesty International potwierdziła co najmniej 2707 egzekucji przeprowadzonych w 17 państwach w 2025 roku. Oznacza to wzrost o 78 proc. wobec 2024 roku i najwyższy udokumentowany wynik od 1981 roku. Statystyka nie obejmuje tysięcy prawdopodobnych egzekucji w Chinach, ponieważ tamtejsze dane są objęte tajemnicą państwową.

Publiczne wykonywanie wyroków nadal należy natomiast do rzadkości. Jeśli egzekucja Hasana zostanie pokazana w internecie, Stany Zjednoczone zastosują rozwiązanie, dla którego eksperci cytowani przez Reutersa nie wskazują znanego precedensu: internetową transmisję legalnego wykonania kary śmierci dla międzynarodowej publiczności.

Spór dotyczy więc nie winy skazanego, która została prawomocnie rozstrzygnięta, lecz granicy między kontrolą społeczną nad działaniami państwa a politycznym spektaklem.