Pogoda 
Na Islandii dzień przed referendum emocje widać w rozmowach, mediach społecznościowych i na wiecach obu stron. Obserwacje z ulic Reykjaviku nie są oczywiście badaniem socjologicznym, ale pokazują charakter tego podziału.
Wśród rozmówców Interii po stronie „nie” są m.in. osoby zamożne, farmerzy i ludzie związani z rybołówstwem. Wraca argument o suwerenności, obawy przed unijnymi regulacjami i utratą kontroli nad zasobami.
Wśród zwolenników rozpoczęcia rozmów częściej słychać przedstawicieli klasy średniej, dla których ważniejsze są wysokie koszty kredytów, niestabilna korona i brak islandzkiego głosu przy podejmowaniu decyzji w UE.
Pierwszy sondaż z przewagą „nie”
Najnowszy sondaż Gallupa, przeprowadzony między 24 a 27 sierpnia i opublikowany w czwartek wieczorem przez islandzkie media publiczne, po raz pierwszy w tej kampanii daje przewagę przeciwnikom wznowienia negocjacji.
Na „nie” chce głosować 51,6 proc. zdecydowanych wyborców, a 48,4 proc. popiera powrót do rozmów.
Różnica jest jednak tak mała, że nie jest istotna statystycznie. W praktyce oznacza to remis. Jeszcze w połowie sierpnia proporcje były odwrotne: 51,5 proc. badanych popierało negocjacje, a 48,5 proc. było przeciw.
Tymczasem największa zmiana nastąpiła wśród najmłodszych wyborców.
W czerwcu 63 proc. Islandczyków w wieku 18-29 lat chciało wznowienia rozmów z UE. Teraz około 60 proc. tej grupy deklaruje głos na „nie”.
To zwrot na tyle gwałtowny, że część islandzkich komentatorów podchodzi do niego ostrożnie. Zwracają uwagę na niski odsetek odpowiedzi w badaniu, który utrudnia wyciąganie mocnych wniosków o nastrojach jednej grupy wiekowej.
To jeszcze nie jest referendum o wejściu do UE
Jutro Islandczycy nie zdecydują jeszcze o członkostwie w Unii. Pytanie dotyczy wznowienia negocjacji akcesyjnych. Jeżeli rozmowy ruszą i zakończą się wynegocjowaniem warunków członkostwa, ostateczna decyzja ponownie będzie należała do obywateli.
W umowie koalicyjnej zapisano, że referendum dotyczące powrotu do negocjacji odbędzie się najpóźniej w 2027 roku.
Kiedy Interia była w Reykjaviku w styczniu, konkretnej daty jeszcze nie było. 6 marca rząd zaproponował jednak wyznaczenie daty głosowania na 29 sierpnia. Pod koniec maja parlament zatwierdził ten termin.
Dlatego jutrzejsze referendum stało się także testem dla krajowej polityki.
Rząd tworzą socjaldemokraci, liberalna i proeuropejska Viðreisn oraz bardziej sceptyczna wobec członkostwa Partia Ludowa. Zwycięstwo zwolenników wznowienia negocjacji da gabinetowi polityczny mandat do rozmów z Brukselą. Wygrana przeciwników pokaże z kolei granice poparcia dla bardziej proeuropejskiego kierunku.
– To jest też dobry moment, żeby sprawdzić, w jakim kierunku Islandia zmierza: czy jest proeuropejska, czy jednak woli swoją suwerenność i status quo, które oznacza bycie częścią Europejskiego Obszaru Gospodarczego i strefy Schengen – mówi w rozmowie z Interią Izabela Sobczak z ProjektPolska.is.
„To maraton. Jesteśmy na 40. kilometrze”
– Mój kolega powiedział, że to maraton, a jesteśmy na 40. kilometrze – opisuje ostatnie dni kampanii Dagbjört Hákonardóttir, posłanka rządzącego Sojuszu Socjaldemokratycznego, zasiadająca w parlamentarnej Komisji Spraw Zagranicznych.
Popiera wznowienie negocjacji, ale podkreśla różnicę między rozpoczęciem rozmów a decyzją o członkostwie.
– Zobaczmy, co jest na stole, i powiedzmy „tak” lub „nie” w ogólnym referendum, jeśli negocjacje przyniosą owoce – mówi Interii.
To sedno kampanii zwolenników: najpierw sprawdzić, co Islandia może wynegocjować, a dopiero później zdecydować o członkostwie.
Islandia już dziś jest częścią Europejskiego Obszaru Gospodarczego i unijnego rynku wewnętrznego.
Przyjmuje dużą część unijnych regulacji, choć jako kraj spoza UE nie uczestniczy w ich stanowieniu. Zwolennicy negocjacji argumentują więc: skoro przepisy i tak trafiają do Reykjaviku, Islandia powinna mieć wpływ na ich powstawanie.
Podobnie mówi minister finansów i gospodarki Daði Már Kristófersson, wiceprzewodniczący Viðreisn i minister spoza parlamentu. Przypomina, że Islandia należy do EOG i Schengen, a jej system jest już bardzo bliski temu, który obowiązuje wewnątrz Unii.
– Przyjęliśmy już większość europejskiego prawodawstwa. Cały nasz system jest bardzo podobny do systemów funkcjonujących w UE – mówi Interii.
Jego zdaniem może to sprawić, że ewentualne negocjacje nie będą tak długie jak w przypadku państw, które muszą dopiero dostosowywać znaczną część swojego prawa.
Ryby to nie tylko gospodarka
Największym problemem pozostają dziedziny, które znajdują się poza obecnym systemem współpracy. Przede wszystkim rybołówstwo i rolnictwo.
– Rybołówstwo jest przede wszystkim symbolem naszej suwerenności – mówi Interii Hjörtur J. Guðmundsson, historyk, politolog i publicysta zajmujący się polityką europejską i bezpieczeństwem.
Jest związany z Partią Niepodległości i zasiada w jej wewnętrznej komisji spraw zagranicznych, czyli w gremium partyjnym, a nie parlamentarnym. Od lat należy do najbardziej rozpoznawalnych głosów po stronie przeciwników członkostwa.
Przypomina wojny dorszowe z Wielką Brytanią i tłumaczy, że dla Islandczyków kontrola nad łowiskami jest nie tylko kwestią ekonomiczną.
– Ryby są dla nas niezwykle ważne zarówno dla naszej gospodarki, jak i jako część naszej tożsamości narodowej – mówi.
Według Guðmundssona dla wielu Islandczyków warunkiem zaakceptowania ewentualnego członkostwa byłoby zachowanie kontroli nad rybołówstwem. To właśnie ten obszar może należeć do najtrudniejszych podczas potencjalnych negocjacji.
Jeszcze ostrzej wypowiada się Guðlaugur Þór Þórðarson, poseł Partii Niepodległości i były minister spraw zagranicznych.
– Umowa o EOG jest zdecydowanie najlepszą opcją – przekonuje w rozmowie z Interią.
Nie zgadza się też z argumentem zwolenników referendum, że Islandia może rozpocząć rozmowy, zobaczyć ich rezultat i dopiero wtedy zdecydować.
– Nie sprawdzamy, co oznacza bycie częścią UE. Tak naprawdę ubiegamy się o członkostwo – przekonuje.
Podobne argumenty padają na wiecu przeciwników negocjacji.
– Chcemy sami stanowić nasze prawa. Chcemy zachować kontrolę nad rybołówstwem i energią – mówi jeden z jego uczestników.
Inny ujmuje sprawę jeszcze krócej: – Nie potrzebujemy UE. UE nie potrzebuje nas. Zostawcie nas w spokoju.
Korona coraz mocniej w centrum debaty
Po przeciwnej stronie coraz większe znaczenie ma gospodarka. Islandzka korona jest małą walutą podatną na zewnętrzne wstrząsy, a wysokie stopy procentowe mocno obciążają gospodarstwa domowe.
Hákonardóttir określa ją w rozmowie z Interią jako kosztowną „mikrowalutę”. Paweł Bartoszek, poseł Viðreisn i przewodniczący parlamentarnej Komisji Spraw Zagranicznych, wskazuje przede wszystkim na kredyty.
– Islandia posiada własną, małą i chwiejną walutę. Historycznie mamy inflację o wiele wyższą niż w Europie – mówi.
Według niego potencjalnie niższe stopy procentowe mogłyby znacząco odciążyć islandzkie gospodarstwa domowe.
To również pokazuje, jak zmieniła się debata od początku roku.
Kiedy Interia była w Reykjaviku w styczniu, jednym z najważniejszych argumentów zwolenników zbliżenia z UE była sytuacja bezpieczeństwa na północnym Atlantyku, wypowiedzi Donalda Trumpa dotyczące Grenlandii i pytanie o pozycję małego państwa między największymi graczami.
Dzisiaj geopolityka nie zniknęła, ale znacznie częściej słychać o codziennych problemach: ratach kredytów, inflacji, cenach oraz o tym, czy własna waluta bardziej Islandii pomaga, czy zaczyna jej ciążyć.
Polacy też są podzieleni
Spór dotyczy również największej społeczności imigranckiej na wyspie – Polaków.
Izabela Sobczak mówi Interii, że część polskiej społeczności obawia się unijnej biurokracji oraz tego, że bogata Islandia jako członek UE mogłaby stać się płatnikiem netto.
– Sami przyznają, że Polska na tym wiele zyskała. Ale twierdzą: po co bogaty kraj ma wchodzić do Unii i dzielić się swoim bogactwem?– relacjonuje.
Zwolennicy wskazują natomiast na korzyści wynikające m.in. z wejścia do unii celnej. Bartoszek zwraca uwagę, że mogłoby to ułatwić import produktów z Polski, również dla działających na Islandii polskich sklepów.
Sam Bartoszek jest zresztą najbardziej rozpoznawalnym polskim głosem w islandzkiej polityce. Urodził się w Poznaniu, do parlamentu wszedł po raz pierwszy w 2016 roku, a dziś kieruje komisją, która będzie odgrywać kluczową rolę w ewentualnych rozmowach z Brukselą.
Zastrzega jednak, że polskiej społeczności nie można przypisać jednego stanowiska. Także tutaj opinie są podzielone.
Islandia już raz była blisko
To nie jest pierwsza próba wejścia Islandii do Unii. Kraj złożył wniosek o członkostwo w lipcu 2009 roku, po kryzysie finansowym. Negocjacje rozpoczęły się w 2010 roku.
Do 2013 roku otwarto 27 z 35 rozdziałów negocjacyjnych, a 11 tymczasowo zamknięto. Po zmianie rządu proces został zawieszony.
W 2015 roku Reykjavik poinformował Unię, że Islandia nie powinna być traktowana jako państwo kandydujące. Sam wniosek akcesyjny nie został jednak formalnie wycofany.
Dlatego jutrzejsze głosowanie jest w praktyce pytaniem o powrót do niedokończonego procesu.
Jeśli wygra opcja „tak”, rząd chce działać szybko. Bartoszek spodziewa się spotkania parlamentarnej Komisji Spraw Zagranicznych z ministrem spraw zagranicznych i rozpoczęcia kontaktów z Brukselą. Według jego informacji rozmowy mogłyby ruszyć jeszcze przed końcem roku.
Jeśli zwycięży „nie”, negocjacje nie zostaną wznowione. Islandia pozostanie w EOG i Schengen, ale poza Unią Europejską. Dla obecnego rządu wynik będzie jednak oznaczał coś więcej: odpowiedź na pytanie, jak daleko Islandczycy są dziś gotowi zmienić kierunek, który ich kraj obrał kilkanaście lat temu.
Tomasz Lejman
