Sojusz tronu z ołtarzem. Tak zmieniają się relacje Kościoła i polityki

31 października 2023 r. Bazylika Mariacka w Krakowie. Za chwilę rozpoczną się uroczystości pogrzebowe Wandy Półtawskiej – lekarki, byłej więźniarki niemieckiego obozu koncentracyjnego, damy Orderu Orła Białego, a przede wszystkim wieloletniej przyjaciółki i współpracownicy Jana Pawła II. W murach Bazyliki Mariackiej gęstnieje tłum wiernych.

Pojawiają się najważniejsze osoby w państwie: jest prezydent Andrzej Duda, jest ówczesny minister edukacji Przemysław Czarnek oraz Paweł Szefernaker, wtedy wiceszef MSWiA. Mszy przewodniczy kardynał Stanisław Dziwisz, a całe wydarzenie na żywo transmituje Telewizja Polska.

Zanim jednak rozbrzmiewają pierwsze pieśni, w kościele dochodzi do znaczącej sceny. Jedna z posłanek Prawa i Sprawiedliwości z Małopolski zdecydowanym krokiem przeciska się przez tłum wiernych w kierunku ołtarza.

W pewnym momencie trafia na opór. Drogi pilnują organizatorzy, bo przednia część kościła została zarezerwowana wyłącznie dla najbliższych i oficjalnych gości. Parlamentarzystka nie traci jednak rezonu. Dynamicznym ruchem wyciąga legitymację poselską i machając dokumentem przed oczami obsługi, domaga się przejścia.

Jeden z księży próbuje interweniować. Stara się załagodzić sytuację. Bezskutecznie. Posłanka pozostaje nieprzejednana. Duchowny próbuje odwołać się do jej sumienia. Przypomina, że każde miejsce w kościele jest tak samo dobre do modlitwy i oddania hołdu zmarłej.

Tę historię opowiada mi jeden z duchownych z Archidiecezji Krakowskiej. – Tu nie o modlitwę chodzi, ale o czas antenowy. Telewizja, która transmituje mszę, pokazuje pierwsze ławki – wyjaśnia.

Teoretycznie wszystko jest jasne. W lipcu 1993 r. Polska podpisała konkordat z Watykanem, obowiązuje więc rozdzielność władzy świeckiej od kościelnej. A jednak co jakiś czas powraca hasło: oddzielić państwo od Kościoła.

Ojciec Michał Bortnik ma krótką, starannie przystrzyżoną, szpakowatą brodę, bystre spojrzenie i łagodny uśmiech. Siedzimy w niewielkiej, surowej rozmównicy klasztoru Paulinów. Zakonnik jest rzecznikiem prasowym Jasnej Góry, która od wieków nazywana jest „duchową stolicą Polski”. Jako rzecznik sanktuarium ojciec Bortnik niejedno już widział.

Opowiada sytuację sprzed kilku lat, gdy urzędnikom z Ministerstwa Rolnictwa musiał cierpliwie tłumaczyć, że szef resortu nie może wygłosić przemówienia przed samą mszą dożynkową. Jeśli minister koniecznie chce zabrać głos i zwrócić się do zgromadzonych rolników, może to zrobić w innym momencie, nie przy eucharystii.

Reakcja ministerialnych urzędników jest natychmiastowa. – Ale nam chodzi o to, żeby minister przemawiał w czasie antenowym.

Wtedy, na Jasnej Górze, zakonnicy pozostająi nieugięci. Jednak problem – jak przyznaje mój rozmówca – jest znacznie głębszy i ma korzenie w historii.

– Wydaje mi się, że nadal ciąży nam to, jak Kościół funkcjonował do 1989 r. – tłumaczy ojciec Bortnik.

I dodaje: – Te wszystkie wolnościowe i patriotyczne zrywy odbywały się w kościołach, bo tylko tam, jak mawiał Jan Paweł II, byliśmy wolni. Tyle, że później politykom trudno było zrozumieć, że po odzyskaniu wolności ich miejsce jest po drugiej stronie ołtarza. Po tej właściwej stronie. A i niektórym księżom czy biskupom do dziś ciężko uznać, że władza powinna siedzieć w ławach, a nie pchać się na ołtarz i przemawiać z ambony.

Słowa rzecznika Jasnej Góry o politykach „pchających się na ołtarz” brzmią niezwykle mocno, gdy zestawi się je z obrazami, które co roku obiegają Polskę w lipcu. To wtedy na jasnogórskich wałach odbywa się Ogólnopolska Pielgrzymka Rodziny Radia Maryja. Dla polityków Prawa i Sprawiedliwości to ważne wydarzenie, szukają symbolicznego poparcia, dla swoich działań. Dla części społeczeństwa to normalne, dla innych to symbol zatarcia się granicy między wiarą a partyjna agitacją.

Jest lipiec 2023 r. Przed tysiącami zgromadzonych wiernych na szczycie jasnogórskim staje Jarosław Kaczyński. Prezes Prawa i Sprawiedliwości wygłasza przemówienie pełne wyborczej retoryki. Jego słowa transmituje telewizja, a Jasna Góra po raz kolejny znajduje się w ogniu krytyki.

Ojciec Bortnik nie unika trudnego tematu. Przyznaje, że Jasna Góra na przestrzeni ostatnich lat regularnie boryka się z tym problemem i często staje się zakładnikiem wydarzeń, których nie organizuje. Scenariusz lipcowej pielgrzymki toruńskiej rozgłośni pisany jest przez ojca Tadeusza Rydzyka, a Paulini – jako gospodarze miejsca – tylko je udostępniają.

– Wiem, jak to brzmi, kiedy tłumaczymy, że to nie nasza wina, tylko organizatora – przyznaje bezradnie ojciec Bortnik. – Często słyszymy wtedy rady: „To powiedzcie mu, że kolejnej pielgrzymki po prostu nie będzie”. Tylko że w rzeczywistości to potwornie trudne. Kiedy na Jasną Górę przyjeżdża dwadzieścia czy trzydzieści tysięcy ludzi, pojawia się pytanie: czy ci wszyscy wierni mają być karani tylko dlatego, że organizator wydarzenia nie potrafi uszanować pewnych zasad?

Zasady, o których wspomina rzecznik sanktuarium, mają jednak niebawem ulec radykalnej zmianie. Gdy w maju nowym przeorem Jasnej Góry zostaje ojciec Grzegorz Prus, jedną z jego pierwszych decyzji jest usystematyzowanie rozdziału polityki od Kościoła.

Reguły gry od teraz mają być proste: jeśli organizator jakiejkolwiek pielgrzymki postanowi zaprosić na nią polityków, ci drudzy stracą prawo do przemawiania ze szczytu Jasnej Góry. Będą mogli spotkać się z uczestnikami pielgrzymki w wyznaczonych do tego salkach na terenie klasztoru, trafiając ze swoim przekazem tylko do tych, którzy faktycznie chcą ich słuchać.

Jedynym wyjątkiem od tej reguły ma być prezydent. Ojciec Bortnik wyraźnie jednak zaznacza, że ten przywilej wynika wyłącznie z szacunku do najwyższego urzędu w państwie, a nie do konkretnej osoby czy opcji politycznej. Przypomina, że na Jasnej Górze w przeszłości przemawiali prezydenci o skrajnie różnych wrażliwościach i biografiach.

Prawdziwym testem dla nowej polityki klasztoru będzie najbliższa pielgrzymka Rodziny Radia Maryja, zaplanowana na 11 lipca. Nowy przeor ma zamiar odbyć na ten temat poważną rozmowę z ojcem Tadeuszem Rydzykiem. Paulini będą też prosić polityków, aby tym razem powstrzymali się od jakichkolwiek publicznych wystąpień w trakcie uroczystości.

A politycy podczas kościelnych uroczystości przemawiać lubią, nawet jeśli publicznie deklarują rozdział Kościoła od państwa.

– Jakiś czas temu mieliśmy bierzmowanie, podczas którego w imieniu rodziców o sakrament prosił jeden z posłów Polski 2050 – opowiada ksiądz z południa Polski. – I w samym tym geście nie byłoby jeszcze nic złego. Tylko po co wpiął sobie w marynarkę partyjny znaczek.

Blisko 60 proc. Polaków uważa, że kościół wywiera zbyt duży nacisk na politykę w Polsce. Tak wynika z sondażu SW Research z połowy 2025 r. przeprowadzonego na zlecenie Onetu. To dlatego część polityków chętnie wrzuca na wyborcze sztandary kwestie oddzielenia toronu od ołtarza.

W 2022 r. Donald Tusk deklaruje w Stargardzie, że po wygranych wyborach natychmiast oddzieli Kościół od państwa. Likwidacja Funduszu Kościelnego ma być kwestią pierwszych stu dni nowego rządu, a ostateczny kres tego mechanizmu ma nastąpić w 2025 r.

Wielka obietnica rozbija się jednak o twardą rzeczywistość. Zamiast likwidacji, w ustawie budżetowej na 2025 r. na Fundusz Kościelny przeznaczono 275 milionów złotych – kwotę większą niż kiedykolwiek wcześniej.

Co prawda premier Tusk powołuje Międzyresortowy Zespół do spraw Funduszu Kościelnego. Na jego czele staje Władysław Kosiniak-Kamysz, wicepremier i minister obrony narodowej. Efektów pracy zespołu jednak brak.

– Władek duchownym nic złego nie zrobi. Kościół to jego naturalne środowisko, przecież on startuje z Tarnowa, a tam ludzie wciąż są religijni – mówi jeden z polityków PSL

Inny polityk PSL: – Kilka lat temu była taka sytuacja w jednej z parafii diecezji tarnowskiej. Władek brał udział w mszy i siedział w pierwszych rzędach. To było jakiś czas po tym, jak pobrał się z drugą żoną. Proboszcz, mówiąc kazanie spojrzał w stronę Władka i rzucił: „Uważajcie na wilki w owczej skórze, oni tylko udają katolików, a nawet nie żyją zgodnie z przykazaniami”.

Tę ostatnią historię opowiadam Ewie Szymanowskiej, posłance Centrum i przewodniczącej parlamentarnego zespołu ds. świeckiego państwa. Nie jest zaskoczona.

– Kiedy zbierałam podpisy pod projektem ustawy, który ma skończyć z kupowaniem ziemi przez kościół z wysokimi bonifikatami lub otrzymywaniu jej za darmo, to jedna z koleżanek powiedziała, że się pod nim nie podpisze, bo jej dziecko właśnie idzie do komunii. Choć sam pomysł jej się podobał.

Projekt ustawy, o którym wspomina Szymanowska, to pokłosie opublikowanego w połowie 2025 r. raportu Najwyższej Izby Kontroli na temat finansowania kościoła w latach 2021-2023. W tym czasie na Fundusz Kościelny przekazano 618 mln zł.

Pytam Szymanowską czy ktoś z księży na nią naciska, aby zaprzestała prac nad projektem. – Nie. Jestem niewierząca, tak samo jak moi rodzice. Nie mam się czego bać. Dotatkowo pochodzę z Łodzi, z dużego miasta, gdzie relacje z kościołem są inne niż w małych miejscowościach – mówi. – To nie są czasy, że biskupi mogą sterować i naciskać na rząd. Teraz to wygląda inaczej. Znam jednak przypadki posłów, którzy za podjęte decyzje byli rugani przez księży z ich rodzinnych miejscowości – dodaje.

Ostrzeżenia Szymanowskiej przed lokalną presją ołtarza idealnie ilustruje historia z pomorskiej gminy Pszczółki. Tamtejszy proboszcz, ksiądz Józef Urban, planuje budowę nowej świątyni w dynamicznie rozrastającej się wsi Skowarcz. Ziemię pod inwestycję upatrzył sobie na gruntach gminnych, a jego wniosek o zakup działki z 99-procentową bonifikatą oficjalnie popiera metropolita gdański, arcybiskup Tadeusz Wojda. Polskie prawo wprost zezwala na takie transakcje.