Resortem gospodarki i energii zawiaduje István Kapitány. Jego nazwisko od początku budziło emocje. Międzynarodowy menedżer z doświadczeniem w Shellu (przez dekadę pełnił funkcję globalnego prezesa koncernu) miał przynieść konkretne rozwiązania dla rynku energii – w tym istotnie tańsze paliwo. Zarówno w nim, jak i w wicepremier Anicie Orbán, szefowej resortu dyplomacji, której rozprawa doktorska dotyczyła wykorzystywania przez Rosję energii jako narzędzia szantażu w stosunkach międzynarodowych, obserwatorzy upatrywali szans na rozluźnienie energetycznych więzów między Budapesztem a Moskwą.
Od objęcia rządów przez Tiszę minęło cztery i pół miesiąca. W okresie wakacyjnym, z uwagi na ogromną falę upałów i niski poziom Dunaju, system energetyczny Węgier został poddany ogromnej presji, z której jednak wyszedł obronną ręką.
Węgry. Co z cenami paliw?
W czasie kampanii wyborczej (przed kwietniowymi wyborami parlamentarnymi) wybuchł konflikt w Iranie. Węgry próbowały w tej sprawie lawirować, a premier Viktor Orbán zarządził maksymalne ceny paliw. István Kapitány, wówczas w roli związanego z Tiszą eksperta, był surowym krytykiem tych poczynań. Uważał, że rząd Fideszu, utrzymując maksymalną, 27-procentową stawkę VAT na paliwa, tak naprawdę uczynił z kierowców kolejne źródło przychodu do budżetu. Kapitány twierdził, że przy ówczesnej cenie 563 forintów za litr aż 355 stanowiły podatki (ponad 63 proc.). W jego opinii kierowcom można było ulżyć dobrymi decyzjami finansowymi.
Już po dojściu do władzy TISZA krytykowała program gwarantowanych cen paliw, wskazując, że był on zbyt kosztowny. Utrzymywanie ceny na poziomie 595 forintów w przypadku benzyny 95 i 615 forintów za diesel kosztowało ok. 50 mld forintów miesięcznie (po marcowym kursie była to równowartość 545 mln zł). Program cen gwarantowanych zakończono w czerwcu, co nałożyło się na zapowiedź końca konfliktu w Iranie i spadek cen surowca na światowych rynkach.
To był też moment, w którym do opinii publicznej docierały coraz bardziej niepokojące sygnały dotyczące kondycji finansów publicznych, tzn. ogromnej dziury budżetowej, którą TISZA odkryła. Miała ona sięgać 8,3 proc. PKB (dzięki działaniom naprawczym ma zostać zmniejszona do 7,5 proc.). W tych realiach do parlamentu trafi niebawem ustawa budżetowa.
Jednocześnie Péter Magyar poinformował, że jego rząd jednak nie obniży stawki VAT na paliwa. Jako argument podał… regulacje unijne, które uniemożliwiają wprowadzenie odrębnej, preferencyjnej stawki VAT dla paliw. Unijne prawo wymaga, by na paliwa naliczana była najwyższa krajowa stawka – ta na Węgrzech wynosi 27 proc. I tyle. Tematu nie ma.
We wrześniu rząd wprowadził jednak rozwiązanie, które ma ulżyć posiadaczom diesla. Państwo do grudnia dopłaci do paliwa posiadaczom aut z silnikiem napędzanym tym paliwem o mocy do 150 KM równowartość łącznie 20 tys. forintów (ok. 240 zł). Pomoc otrzymają też drobni rolnicy i osoby prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą, o ile auto jest na nich zarejestrowane. Rozwiązanie to, jak tłumaczą rządzący, jest pięć razy tańsze od tego, które wprowadził Fidesz.
Co dalej z importem energii? Zamiast Rosji – współpraca z dwoma państwami UE
Jeszcze w kampanii wyborczej politycy partii mówili o konieczności odzyskania suwerenności energetycznej – w domyśle: zmniejszenia uzależnienia od rosyjskich węglowodorów. O tym, że Węgry będą zmuszone do takich działań, wiemy z uwagi na obowiązujące regulacje unijne (spod których wyłączono, póki co, Budapeszt i Bratysławę), jak i politykę sankcyjną USA.
Rok temu, w czasie wizyty w Waszyngtonie, Viktor Orbán zabiegał u Donalda Trumpa o zawieszenie sankcji, którymi amerykański prezydent miał obłożyć największych importerów rosyjskich węglowodorów – głównie Węgry i Słowację. Orbán twierdził, że Węgry zostały wyłączone spod nich na zawsze, Waszyngton temu zaprzeczał. Termin owego wyłączenia mija w listopadzie br.
Tymczasem na konkretne kroki dotyczące uniezależnienia od rosyjskich węglowodorów przyjdzie jeszcze poczekać. Kilka dni temu rząd Pétera Magyara wystąpił o przedłużenie o rok amerykańskiego wyjątku sankcyjnego na rosyjską ropę i gaz. Oznacza to, że znaczących postępów w budowie suwerenności energetycznej wciąż nie ma.
Ale jest i jaskółka nadziei – w połowie września minister gospodarki i energii István Kapitány zapowiedział, że istnieją możliwości zmniejszenia tego uzależnienia, bowiem Węgry połączone są siecią gazociągów i ropociągów z innymi państwami. Sama wypowiedź jest przełomem w debacie publicznej.
Poprzedni rząd upatrywał bezpieczeństwa energetycznego właśnie w Rosji i twierdził, że zastąpienie dostaw ze wschodu jest niemożliwe. Kapitány mówi inaczej. Według niego uniezależnienie od rosyjskiego gazu do października 2027, a więc zgodnie z unijnymi wytycznymi, będzie możliwe dzięki współpracy z Rumunią (w zakresie dostaw gazu LNG), a w sprawie ropy – z Chorwatami (chodzi o możliwość pełnego wykorzystania ropociągu JANAF).
Groźba amerykańskich sankcji i problematyczna elektrownia
Ale jest i zmartwienie: w ostatnim czasie amerykański Kongres uchwalił prawo, które umożliwia nałożenie nawet stuprocentowych ceł na importerów rosyjskich węglowodorów. Sytuacja dla Węgier i Słowacji staje się jeszcze trudniejsza. Przypomnę, że rafineria w Bratysławie jest własnością firmy MOL – węgierskiego koncernu energetycznego. Na decyzję, czy i w jakiej wysokości Donald Trump wprowadzi cła, przyjdzie jeszcze poczekać.
A co dalej z nowymi blokami elektrowni atomowej Paks II? To największa rosyjska inwestycja. Podwaliny pod nią położyła umowa kredytowa z 2014 r., podpisana w Rosji przy udziale Viktora Orbána i Władimira Putina. Inwestorem jest Rosatom. Obecnie trwają audyty, które mają dać odpowiedź na pytanie, na ile jest to inwestycja potrzebna, a także opłacalna.
W sierpniu premier Magyar poinformował, że dotychczas Węgry wydały na przedsięwzięcie 2,8 mld euro. Wciąż nie jest jasne, czy będą kontynuowały projekt. Jednocześnie dotychczasowe cztery bloki pracowały z istotnymi ograniczeniami (w najgorszym momencie pracował jeden blok i to na 25 proc. mocy), co było następstwem niskiego poziomu Dunaju, który nie pozwalał w odpowiedni sposób schłodzić reaktorów.
Czarny scenariusz blackoutu się nie ziścił, jednak państwo apelowało do odbiorców o ograniczenie zużycia energii (wstrzymano m.in. część połączeń kolejowych cargo). Wojsko zbudowało spiętrzenia wody, które pozwoliły na takie uregulowanie koryta rzeki, że – wraz ze spadkiem temperatury powietrza – możliwe było ponowne włączenie bloków.
Winą za sytuację wokół Paks TISZA obarczyła poprzedników. Przywołany już minister gospodarki mówił, że narodowy operator energetyczny MVM więcej wydawał za rządów Fidesz-KDNP na sponsoring sportowy niż na rozwój systemu chłodzenia w Paks.
Udział energii jądrowej w miksie energetycznym Węgier wynosi blisko 50 proc. produkcji energii. Kryzys udało się przetrwać dzięki fotowoltaice, a nocą – energii pochodzącej z gazu.
Nowe moce w OZE
TISZA proponuje nowe rozwiązania dotyczące zwiększenia udziału odnawialnych źródeł energii w miksie energetycznym. Ten sięga obecnie ok. 27 proc. Parlament z końcem lipca zniósł obostrzenia wprowadzone przez Fidesz w 2016 r., które całkowicie zamroziły rozbudowę mocy elektrowni wiatrowych. Chodziło o odległość od terenów zabudowanych, w jakiej można wybudować elektrownię wiatrową (było to 12 km). Obecnie strefa buforowa wynosi 700 m. Zwiększono także wysokość turbin ze 130 do 199 m.
Według założeń ministerstwa gospodarki i energii do 2030 r. umożliwi to zwiększenie mocy produkcyjnych z wiatru o 4 tys. MW. Jednocześnie państwo chce inwestować w magazyny energii, szybsze i efektywniejsze przyłączenie do sieci, a także termoizolację. Wszystko ma odbywać się przy udziale dopiero co odblokowanych środków z Krajowego Planu Odbudowy (ok. 869 mld forintów – 10,4 mld zł). Rząd nie rezygnuje z programowego postulatu podwojenia mocy w OZE do 2040 r.
Podsumowując dotychczasową politykę energetyczną Tiszy – bez wątpienia populistyczne zapowiedzi dotyczące możliwości obniżenia VAT na paliwo okazały się w praktyce niemożliwe do wdrożenia. Widać natomiast zasadnicze działania wokół OZE oraz przy realizacji postulatu związanego z rozbudową mocy wytwórczych.
Kwestia uniezależnienia od rosyjskich węglowodorów pozostaje niewiadomą, acz deklaratywne zapewnienia wskazują, że jest ono możliwe (choć jako oddany miłośnik faktów wolałbym zobaczyć realne dowody na zmniejszanie importu z Rosji już teraz). Wciąż nie wiemy, co z Paks II. Rząd musi podjąć działania, bowiem na ochronę Węgrów przed wysokimi kosztami energii może nie starczyć pieniędzy w budżecie – a to z uwagi na bardzo trudną sytuację fiskalną.
Dominik Héjj
