Ptaki osiedliły się na wyspach na Zalewie Szczecińskim. Masowo

Na sztucznych wyspach na Zalewie Szczecińskim w krótkim czasie powstały jedne z najważniejszych miejsc lęgowych rzadkich ptaków w kraju, choć badacze podkreślają możliwość krótkotrwałości tego sukcesu, gdy wyspy zarastają.
Wyspy Brysna i Śmięcka, utworzone z urobku podczas pogłębiania toru wodnego, przyciągnęły wiele rzadkich gatunków, takich jak szablodziób czy rybitwa wielkodzioba, jednak odpowiednie warunki siedliskowe utrzymują się głównie tam, gdzie regularnie odkłada się nowy materiał.
Badacze wskazują, że brak interwencji prowadzi do zarastania wysp, co ogranicza dogodne środowisko dla ptaków preferujących otwarte tereny, dlatego utrzymanie takich siedlisk wymaga aktywnego zarządzania roślinnością i monitorowania drapieżników.
Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie

Wyspy powstały z urobku wydobytego podczas pogłębiania toru wodnego ze Świnoujścia do Szczecina. Ich wpływ na ptaki przez pięć lat badali naukowcy z Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, Zachodniopomorskiego Towarzystwa Przyrodniczego oraz Uniwersytetu Szczecińskiego. Wyniki opublikowali w czasopiśmie „Estuaries and Coasts”.

Jak opowiedział w rozmowie z PAP główny autor badania dr hab. Dominik Marchowski, profesor Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, na pierwszą wyspę, oznaczaną w publikacji jako W22 i nazywaną przez naukowców Brysną, po pewnym czasie przestano odkładać urobek i pozostawiono ją jako miejsce dla ptaków. Druga, W28, nazywana Śmięcką, nadal służy do odkładania osadów wydobywanych podczas utrzymywania toru wodnego. Ta różnica okazała się bardzo ważna.

– Początkowo na obu wyspach znajdowały się rozległe, niemal pozbawione roślinności obszary piasku i mułu. Wewnątrz wysp powstały płytkie zbiorniki i błotniste brzegi. Są to warunki szczególnie cenne dla ptaków, które zakładają gniazda bezpośrednio na ziemi i potrzebują otwartych przestrzeni – wyjaśnił Marchowski.

Wyspy na Zalewie Szczecińskim to siedliska ptakówFot. Cezary Aszkiełowicz / Agencja Wyborcza.plAgencja Wyborcza

Wysp pełnych łachów dla ptaków jest coraz mniej

Takich miejsc jest coraz mniej. Naturalne piaszczyste łachy zanikają wskutek regulacji rzek, a plaże morskie są intensywnie wykorzystywane przez ludzi.

– Jeśli więc gdzieś pojawia się otwarta przestrzeń, dużo piasku, niezarośnięte i błotniste miejsca, ta grupa ptaków od razu się tam pojawia – dodał naukowiec. Tak stało się na Zalewie Szczecińskim. Już w pierwszym roku monitoringu (2021 r.) na obu wyspach stwierdzono siedem gatunków lęgowych. Cztery lata później było ich 35.

Jednym z najbardziej spektakularnych przykładów jest szablodziób. Wcześniej gatunek ten gniazdował w Polsce tylko sporadycznie, zwykle pojedynczymi parami i przez krótki czas. Na nowych wyspach znalazł stabilne siedlisko. W 2021 r. naukowcy naliczyli 14 par, a w 2025 r. już 85.

Na wyspach pojawił się również szczudłak, a w 2024 r. po raz pierwszy w Polsce potwierdzono lęg rybitwy wielkodziobej – największego gatunku rybitwy na świecie. Wcześniej była ona w naszym kraju obserwowana wyłącznie podczas przelotów, teraz wraca na lęgi co roku.

Duże liczebności osiągnęły również inne rzadkie ptaki, m.in. rybitwa białoczelna, sieweczka obrożna, ohar i krwawodziób.

Wyspy okazują się kluczowe dla morskich ptaków

Znaczenie wysp dla niektórych gatunków jest więc nieproporcjonalnie duże do ich powierzchni. Choć obie zajmują łącznie zaledwie ok. 3,7 km kw., skupiają znaczną część regionalnych, a w przypadku niektórych gatunków także krajowych populacji. Dla szablodzioba, szczudłaka i rybitwy wielkodziobej jest to 94-100 proc. wszystkich par lęgowych na Pomorzu oraz od około 40 proc. do niemal całej populacji krajowej.

Betonowa konstrukcja pośrodku wody otoczona unoszącymi się nad taflą jeziora ptakami, w tle widoczna niska linia brzegowa z drzewami i zabudowaniami.

Ptaki wodne są szczególnie wrażliwe na zmiany poziomu rzek. Ornitolodzy budują dla nich specjalne wyspyJacek BetlejaINTERIA.PL

– Takie miejsca, jeśli są odpowiednio zaplanowane i utrzymywane, mogą być swego rodzaju inkubatorem dla rozwoju populacji rzadkich gatunków – zaznaczył. Marchowski.

Jak wyjaśnił, wynika to zarówno z charakteru terenu – piaszczystego i słabo porośniętego – jak i tego, że niemal nie docierają tam ssaki drapieżne. Niewielka jest również presja człowieka, ponieważ obowiązuje zakaz cumowania i przebywania na wyspach bez pozwolenia.

– Taka izolacja ma duże znaczenie, ponieważ lis, jenot, szop pracz czy norka amerykańska mogą powodować ogromne straty w koloniach ptaków gniazdujących na ziemi – powiedział ekspert.

Z czasem pojawił się jednak inny problem. Ponieważ nie odkładano już nowych osadów, Brysna zaczęła naturalnie zarastać. Pojawiły się trzciny, zarośla wierzbowe, a z czasem również niewielkie drzewa. Jeszcze w 2021 r. wysoka roślinność zajmowała mniej niż 1 proc. jej powierzchni. W 2022 r. było to 2,5 proc., rok później 6,5 proc., w 2024 r. ok. 12 proc., a w czerwcu 2025 r. już 23 proc. Po uwzględnieniu traw i niższej roślinności porośnięta była połowa wyspy.

Pojawiły się rokitniczki, potrzosy i pierwiosnki

Nie oznacza to, że wraz z zarastaniem wyspy ubywa na niej ptaków. Rozwój trzcin i zarośli sprzyja innym gatunkom. W ciągu kilku lat liczba par ptaków wróblowych bardzo wzrosła, pojawiły się także rokitniczki, potrzosy i pierwiosnki.

Z punktu widzenia ochrony przyrody nie jest to jednak równoważna zamiana. Gatunki związane z trzcinami i krzewami mają znacznie więcej odpowiednich miejsc do życia. Tymczasem szablodzioby, rybitwy białoczelne czy sieweczki obrożne potrzebują otwartego, słabo porośniętego podłoża, którego jest coraz mniej.

Rybitwa wielkodzioba to ptak chroniony w Polscedavemontreuil123RF/PICSEL

Przeprowadzone przez naukowców symulacje wskazały, że bez ingerencji człowieka wysoka roślinność może w ciągu kolejnych kilku lat zająć niemal całą dostępną przestrzeń. Dla gatunków związanych z otwartym terenem oznaczałoby to utratę miejsc do gniazdowania.

– W 2025 r. na Brysnie były jeszcze lęgowe szablodzioby. W tym roku już ich tam nie mieliśmy, właśnie dlatego, że nie miały odpowiednich pionierskich siedlisk bez roślinności – powiedział Marchowski.

Co ciekawe, lepsze warunki dla tych ptaków utrzymują się dziś na drugiej wyspie, która nadal służy do odkładania urobku, dzięki czemu stale powstają nowe, niezarośnięte powierzchnie piaszczyste i muliste. Według tegorocznych danych gniazdowało na niej ponad 8 tys. par śmieszki oraz ok. 800 par rybitwy rzecznej. Stwierdzono również 65 par szablodziobów.

Urobek z pogłębiania torów wodnych warto wykorzystać

Zdaniem Marchowskiego doświadczenia z Zalewu Szczecińskiego pokazują, że urobek powstający podczas pogłębiania torów wodnych warto wykorzystywać do tworzenia nowych siedlisk. Obecnie takie osady bywają zrzucane na wyznaczonych obszarach dna morskiego. Tymczasem można je wykorzystać do budowy wysp, które będą służyły przyrodzie.

– To połączenie dużych inwestycji portowych z wykorzystaniem tego, co i tak jest ich produktem ubocznym, do zbudowania czegoś dla przyrody. Podobne rozwiązania stosuje się np. w Holandii, gdzie sztuczne wyspy od początku projektuje się tak, aby zapewniały siedliska nie tylko ptakom, ale także rybom czy płazom – podkreślił ekspert.

Zdaniem biologa samo stworzenie wyspy jednak nie wystarcza. Jak wynika z badania, bez dalszych działań otwarte siedliska mogą zniknąć w ciągu kilku sezonów. Autorzy wskazują, że można temu przeciwdziałać m.in. przez koszenie, usuwanie części roślinności lub okresowe odsłanianie podłoża. Konieczne jest również monitorowanie, czy na wyspach nie pojawiają się drapieżniki.