Stopa zastąpienia spada. ZUS pokazuje prognozy

Stopa zastąpienia określa, jaką część dotychczasowych zarobków zachowuje pracownik po przejściu na emeryturę. Wskaźnik ten porównuje wysokość pierwszego świadczenia z ostatnią pensją otrzymywaną przed zakończeniem aktywności zawodowej, dzięki czemu pozwala ocenić skalę spadku dochodów.

Jeśli pracownik zarabiał przed zakończeniem kariery 7000 zł brutto, a ZUS wyliczył mu 3500 zł brutto emerytury, stopa zastąpienia wynosi 50 proc.

Obecnie stopa zastąpienia w Polsce wynosi mniej więcej 50-55 proc., co oznacza, że przeciętna nowo przyznawana emerytura stanowi około połowy ostatniego wynagrodzenia.

Prognozy pokazują jednak, że w kolejnych dekadach wskaźnik będzie systematycznie spadał. W opublikowanym w 2024 roku raporcie Komisji Europejskiej „2024 Ageing Report” wskazano, że Polska może znaleźć się wśród krajów z najniższą stopą zastąpienia w całej Unii Europejskiej, a relacja emerytury do wcześniejszych zarobków może spaść w połowie stulecia do około 27 proc.

Już wcześniejsze prognozy Komisji Europejskiej z 2018 roku zakładały obniżenie wskaźnika z około 55 proc. do nawet 25 proc. w perspektywie lat 2060-2070, co oznaczałoby jedną z największych zmian w całej wspólnocie.

Podobny kierunek pokazują także najnowsze wyliczenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przedstawione w raporcie „Prognoza wpływów i wydatków Funduszu Emerytalnego do 2080 roku”.

Z symulacji ZUS wynika, że stopa zastąpienia może spaść z około 54,2 proc. w 2026 roku do 43 proc. w 2040 roku, 34,4 proc. w 2050 roku i zaledwie 24,5 proc. w 2080 roku.

Oznacza to, że osoby rozpoczynające dziś pracę mogą w przyszłości otrzymywać emerytury stanowiące jedynie jedną czwartą wcześniejszego wynagrodzenia.

Jednym z głównych powodów spadku stopy zastąpienia w Polsce są zmiany demograficzne, które od lat coraz mocniej obciążają system emerytalny.

W 2024 roku współczynnik dzietności spadł do około 1,1-1,2 dziecka na kobietę, podczas gdy jeszcze na początku lat 90. wynosił około 2,0, czyli był znacznie bliższy poziomowi gwarantującemu zastępowalność pokoleń. Obecnie liczba urodzeń osiągnęła najniższy poziom w powojennej historii kraju, co oznacza, że w przyszłości na rynku pracy będzie mniej osób odprowadzających składki do ZUS.

Duże znaczenie ma również średnia długość życia, która bezpośrednio wpływa na sposób obliczania emerytur w Polsce. Jeszcze w 1950 roku przeciętny mężczyzna żył około 56 lat, a kobieta około 62 lata, podczas gdy obecnie średnia długość życia wynosi odpowiednio około 74 i 82 lata.

W systemie zdefiniowanej składki zgromadzony kapitał emerytalny dzielony jest przez prognozowaną liczbę miesięcy dalszego życia publikowaną przez GUS, dlatego im dłużej statystycznie żyje społeczeństwo, tym mniejsza staje się miesięczna emerytura wyliczana z tej samej sumy.

Na spadek stopy zastąpienia wpływają również zmiany na rynku pracy i sposób odprowadzania składek na ZUS. Problemem pozostają przerwy w zatrudnieniu, późne rozpoczynanie kariery zawodowej oraz lata pracy na umowach bez pełnego ubezpieczenia.

Znaczenie ma także relatywnie niski wiek emerytalny, szczególnie w przypadku kobiet, ponieważ krótszy okres aktywności zawodowej oznacza mniejszy kapitał odkładany na przyszłe świadczenie. Autorzy raportów zwracają uwagę, że bez dłuższej aktywności zawodowej, wyższych składek i dodatkowego oszczędzania przyszłe emerytury mogą coraz bardziej odbiegać od poziomu dochodów osiąganych przed zakończeniem pracy.